बालकाण्ड, सर्ग 42
कालधर्मे गते राम सगरे प्रकृतीजनाः। राजानं रोचयामासुरंशुमन्तं सुधार्मिकम् ॥ १ ॥
भावार्थ
श्रीराम ! सगरकी मृत्यु हो जानेपर प्रजाजनोंने परम धर्मात्मा अंशुमान्को राजा बनानेकी रुचि प्रकट की ॥ १ ॥
स राजा सुमहानासीदंशुमान् रघुनन्दन। तस्य पुत्रो महानासीद् दिलीप इति विश्रुतः ॥ २ ॥
भावार्थ
रघुनन्दन ! अंशुमान् बड़े प्रतापी राजा हुए । उनके पुत्रका नाम दिलीप था । वह भी एक महान् पुरुष था ॥२॥
तस्मै राज्यं समादिश्य दिलीपे रघुनन्दन। हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ३ ॥
भावार्थ
रघुकुलको आनन्दित करनेवाले वीर ! अंशुमान् दिलीपको राज्य देकर हिमालयके रमणीय शिखरपर चले गये और वहाँ अत्यन्त कठोर तपस्या करने लगे ॥ ३ ॥
द्वात्रिंशच्छतसाहस्रं वर्षाणि सुमहायशाः। तपोवनगतो राजा स्वर्गं लेभे तपोधनः ॥ ४ ॥
भावार्थ
महान् यशस्वी राजा अंशुमान्ने उस तपोवनमें जाकर बत्तीस हजार वर्षोंतक तप किया । तपस्याके धनसे सम्पन्न हुए उन नरेशने वहीं शरीर त्यागकर स्वर्गलोक प्राप्त किया ॥ ४ ॥
दिलीपस्तु महातेजाः श्रुत्वा पैतामहं वधम्। दुःखोपहतया बुद्ध्या निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ ५ ॥
भावार्थ
अपने पितामहोंके वधका वृत्तान्त सुनकर महातेजस्वी दिलीप भी बहुत दुखी रहते थे । अपनी बुद्धिसे बहुत सोचने-विचारनेके बाद भी वे किसी निश्चयपर नहीं पहुँच सके ॥५॥
कथं गङ्गावतरणं कथं तेषां जलक्रिया। तारयेयं कथं चैतानिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ६ ॥
भावार्थ
वे सदा इसी चिन्तामें डूबे रहते थे कि किस प्रकार पृथ्वीपर गङ्गाजीका उतरना सम्भव होगा ? कैसे गङ्गाजलद्वारा उन्हें जलाञ्जलि दी जायेगी और किस प्रकार मैं अपने उन पितरोंका उद्धार कर सकूँगा ॥ ६ ॥
तस्य चिन्तयतो नित्यं धर्मेण विदितात्मनः। पुत्रो भगीरथो नाम जज्ञे परमधार्मिकः ॥ ७ ॥
भावार्थ
प्रतिदिन इन्हीं सब चिन्ताओंमें पड़े हुए राजा दिलीपको, जो अपने धर्माचरणसे बहुत विख्यात थे, भगीरथ नामक एक परम धर्मात्मा पुत्र प्राप्त हुआ ॥ ७ ॥
दिलीपस्तु महातेजा यज्ञैर्बहुभिरिष्टवान्। त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥ ८ ॥
भावार्थ
महातेजस्वी दिलीपने बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान तथा तीस हजार वर्षोंतक राज्य किया ॥ ८ ॥
अगत्वा निश्चयं राजा तेषामुद्धरणं प्रति। व्याधिना नरशार्दूल कालधर्ममुपेयिवान् ॥ ९ ॥
भावार्थ
पुरुषसिंह ! उन पितरोंके उद्धारके विषयमें किसी निश्चयको न पहुँचकर राजा दिलीप रोगसे पीड़ित हो मृत्युको प्राप्त हो गये ॥ ९ ॥
इन्द्रलोकं गतो राजा स्वार्जितेनैव कर्मणा। राज्ये भगीरथं पुत्रमभिषिच्य नरर्षभः ॥ १० ॥
भावार्थ
पुत्र भगीरथको राज्यपर अभिषिक्त करके नरश्रेष्ठ राजा दिलीप अपने किये हुए पुण्यकर्मके प्रभावसे इन्द्रलोकमें गये ॥ १० ॥
भगीरथस्तु राजर्षिर्धार्मिको रघुनन्दन। अनपत्यो महाराजः प्रजाकामः स च प्रजाः ॥ ११ ॥ मन्त्रिष्वाधाय तद् राज्यं गङ्गावतरणे रतः। तपो दीर्घं समातिष्ठद् गोकर्णे रघुनन्दन ॥ १२ ॥
भावार्थ
रघुनन्दन ! धर्मात्मा राजर्षि महाराज भगीरथके कोई संतान नहीं थी । वे संतान-प्राप्तिकी इच्छा रखते थे तो भी प्रजा और राज्यकी रक्षाका भार मन्त्रियोंपर रखकर गङ्गाजीको पृथ्वीपर उतारनेके प्रयत्नमें लग गये और गोकर्णतीर्थमें बड़ी भारी तपस्या करने लगे ॥ ११-१२ ॥
ऊर्ध्वबाहुः पञ्चतपा मासाहारो जितेन्द्रियः। तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः ॥ १३ ॥ अतीतानि महाबाहो तस्य राज्ञो महात्मनः।
भावार्थ
महाबाहो ! वे अपनी दोनों भुजाएँ ऊपर उठाकर पञ्चाग्निका सेवन करते और इन्द्रियोंको काबूमें रखकर एक-एक महीनेपर आहार ग्रहण करते थे । इस प्रकार घोर तपस्यामें लगे हुए महात्मा राजा भगीरथके एक हजार वर्ष व्यतीत हो गये ॥ १३½॥
सुप्रीतो भगवान् ब्रह्मा प्रजानां प्रभुरीश्वरः ॥ १४ ॥ ततः सुरगणैः सार्धमुपागम्य पितामहः। भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत् ॥ १५ ॥ भगीरथ महाराज प्रीतस्तेऽहं जनाधिप। तपसा च सुतप्तेन वरं वरय सुव्रत ॥ १६ ॥
भावार्थ
इससे प्रजाओंके स्वामी भगवान् ब्रह्माजी उनपर बहुत प्रसन्न हुए । पितामह ब्रह्माने देवताओंके साथ वहाँ आकर तपस्यामें लगे हुए महात्मा भगीरथसे इस प्रकार कहा—॥ ‘महाराज भगीरथ ! तुम्हारी इस उत्तम तपस्यासे मैं बहुत प्रसन्न हूँ । श्रेष्ठ व्रतका पालन करनेवाले नरेश्वर ! तुम कोई वर माँगो’ ॥ १६ ॥
तमुवाच महातेजाः सर्वलोकपितामहम् । भगीरथो महाबाहुः कृताञ्जलिपुटः स्थितः ॥ १७ ॥
भावार्थ
तब महातेजस्वी महाबाहु भगीरथ हाथ जोड़कर उनके सामने खड़े हो गये और उन सर्वलोकपितामह ब्रह्मासे इस प्रकार बोले—॥ १७ ॥
यदि मे भगवान् प्रीतो यद्यस्ति तपसःफलम् । सगरस्यात्मजाः सर्वे मत्तः सलिलमाप्नुयुः ॥ १८ ॥
भावार्थ
‘भगवन् ! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं और यदि इस तपस्याका कोई उत्तम फल है तो सगरके सभी पुत्रोंको मेरे हाथसे गङ्गाजीका जल प्राप्त हो ॥ १८ ॥
गङ्गायाः सलिलक्लिन्ने भस्मन्येषां महात्मनाम् । स्वर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्वे च प्रपितामहाः ॥ १९ ॥ देव याचे ह संतत्यै नावसीदेत् कुलं च नः । इक्ष्वाकूणां कुले देव एष मेऽस्तु वरः परः ॥ २० ॥ उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामहः । प्रत्युवाच शुभां वाणीं मधुरां मधुराक्षराम् ॥ २१ ॥
भावार्थ
‘इन महात्माओंकी भस्मराशिके गङ्गाजीके जलसे भीग जानेपर मेरे उन सभी प्रपितामहोंको अक्षय स्वर्गलोक मिले ॥ ‘देव ! मैं संततिके लिये भी आपसे प्रार्थना करता हूँ । हमारे कुलकी परम्परा कभी नष्ट न हो । भगवन् ! मेरे द्वारा माँगा हुआ उत्तम वर सम्पूर्ण इक्ष्वाकुवंशके लिये लागू होना चाहिये’ ॥ राजा भगीरथके ऐसा कहनेपर सर्वलोकपितामह ब्रह्माजीने मधुर अक्षरोंवाली परम कल्याणमयी मीठी वाणीमें कहा—॥२१॥
मनोरथो महानेष भगीरथ महारथ । एवं भवतु भद्रं ते इक्ष्वाकुकुलवर्धन ॥ २२ ॥ इयं हैमवती ज्येष्ठा गङ्गा हिमवतः सुता । तां वै धारयितुं राजन् हरस्तत्र नियुज्यताम् ॥ २३ ॥
भावार्थ
‘इक्ष्वाकुवंशकी वृद्धि करनेवाले महारथी भगीरथ ! तुम्हारा कल्याण हो । तुम्हारा यह महान् मनोरथ इसी रूपमें पूर्ण हो ॥ ‘राजन् ! ये हैं हिमालयकी ज्येष्ठ पुत्री हैमवती गङ्गाजी । इनको धारण करनेके लिये भगवान् शङ्करको तैयार करो ॥२३॥
गङ्गायाः पतनं राजन् पृथिवी न सहिष्यते । तां वै धारयितुं राजन् नान्यं पश्यामि शूलिनः ॥ २४ ॥
भावार्थ
‘महाराज ! गङ्गाजीके गिरनेका वेग यह पृथ्वी नहीं सह सकेगी । मैं त्रिशूलधारी भगवान् शङ्करके सिवा और किसीको ऐसा नहीं देखता, जो इन्हें धारण कर सके’ ॥ २४ ॥
तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गां चाभाष्य लोकस्रष्टा । जगाम त्रिदिवं देवैः सर्वैः सह मरुद्गणैः ॥ २५ ॥
भावार्थ
राजासे ऐसा कहकर लोकस्रष्टा ब्रह्माजीने भगवती गङ्गासे भी भगीरथपर अनुग्रह करनेके लिये कहा । इसके बाद वे सम्पूर्ण देवताओं तथा मरुद्गणोंके साथ स्वर्गलोकको चले गये ॥२५॥
गीताप्रेस, गोरखपुर का संस्करण। पुस्तक खरीदें