उत्तरकाण्ड, सर्ग 92
तथोक्तवति रामे तु तस्य जन्म तदद्भुतम् । उवाच लक्ष्मणो भूयो भरतश्च महायशाः ॥ १ ॥
भावार्थ
श्रीरामचन्द्रजी जब पुरूरवाके जन्मकी अद्भुत कथा कह गये, तब लक्ष्मण तथा महायशस्वी भरतने पुनः पूछा—॥१॥
इला सा सोमपुत्रस्य संवत्सरमथोषिता । अकरोत् किं नरश्रेष्ठ तत्त्वं शंसितुमर्हसि ॥ २ ॥
भावार्थ
‘नरश्रेष्ठ ! सोमपुत्र बुधके यहाँ एक वर्षतक निवास करनेके पश्चात् इलाने क्या किया, यह ठीक-ठीक बतानेकी कृपा करें’ ॥ २ ॥
तयोस्तद् वाक्यमाधुर्यं निशम्य परिपृच्छतोः । रामः पुनरुवाचेमां प्रजापतिसुते कथाम् ॥ ३ ॥
भावार्थ
प्रश्न करते समय उन दोनों भाइयोंकी वाणीमें बड़ा माधुर्य था । उसे सुनकर श्रीरामने प्रजापतिपुत्र इलके विषयमें फिर इस प्रकार कथा आरम्भ की—॥ ३ ॥
पुरुषत्वं गते शूरे बुधः परमबुद्धिमान् । संवर्तं परमोदारमाजुहाव महायशाः ॥ ४ ॥
भावार्थ
‘शूरवीर इल जब एक मासके लिये पुरुषभावको प्राप्त हुए, तब परम बुद्धिमान् महायशस्वी बुधने परम उदार महात्मा संवर्तको बुलाया ॥ ४ ॥
च्यवनं भृगुपुत्रं च मुनिं चारिष्टनेमिनम् । प्रमोदनं मोदकरं ततो दुर्वाससं मुनिम् ॥ ५ ॥
भावार्थ
‘भृगुपुत्र च्यवन मुनि, अरिष्टनेमि, प्रमोदन, मोदकर और दुर्वासा मुनिको भी आमन्त्रित किया ॥ ५ ॥
एतान् सर्वान् समानीय वाक्यज्ञस्तत्त्वदर्शनः । उवाच सर्वान् सुहृदो धैर्येण सुसमाहितान् ॥ ६ ॥
भावार्थ
‘इन सबको बुलाकर बातचीतकी कला जाननेवाले तत्त्वदर्शी बुधने धैर्यसे एकाग्रचित्त रहनेवाले इन सभी सुहृदोंसे कहा—॥ ६ ॥
अयं राजा महाबाहुः कर्दमस्य इलः सुतः । जानीतैनं यथाभूतं श्रेयो ह्यत्र विधीयताम् ॥ ७ ॥ तेषां संवदतामेव द्विजैः सह महात्मभिः । कर्दमस्तु महातेजास्तदाश्रममुपागमत् ॥ ८ ॥
भावार्थ
‘ये महाबाहु राजा इल प्रजापति कर्दमके पुत्र हैं । इनकी जैसी स्थिति है, इसे आप सब लोग जानते हैं । अतः इस विषयमें ऐसा कोई उपाय कीजिये, जिससे इनका कल्याण हो’॥ ‘वे सब इस प्रकार बातचीत कर ही रहे थे कि महात्मा द्विजोंके साथ महातेजस्वी प्रजापति कर्दम भी उस आश्रमपर आ पहुँचे ॥ ८ ॥
पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव वषट्कारस्तथैव च । ओङ्कारश्च महातेजास्तमाश्रममुपागमन् ॥ ९ ॥
भावार्थ
‘साथ ही पुलस्त्य, क्रतु, वषट्कार तथा महातेजस्वी ओंकार भी उस आश्रमपर पधारे ॥ ९ ॥
ते सर्वे हृष्टमनसः परस्परसमागमे । हितैषिणो बाह्लिपतेः पृथग्वाक्यान्यथाब्रुवन् ॥ १० ॥
भावार्थ
‘परस्पर मिलनेपर वे सभी महर्षि प्रसन्नचित्त हो बाह्लिकदेशके स्वामी राजा इलका हित चाहते हुए भिन्न-भिन्न प्रकारकी राय देने लगे ॥ १० ॥
कर्दमस्त्वब्रवीद् वाक्यं सुतार्थं परमं हितम् । द्विजाः शृणुत मद्वाक्यं यच्छ्रेयः पार्थिवस्य हि ॥ ११ ॥
भावार्थ
‘तब कर्दमने पुत्रके लिये अत्यन्त हितकर बात कही— ‘ब्राह्मणो ! आपलोग मेरी बात सुनें, जो इस राजाके लिये कल्याणकारिणी होगी ॥ ११ ॥
नान्यं पश्यामि भैषज्यमन्तरा वृषभध्वजम् । नाश्वमेधात् परो यज्ञः प्रियश्चैव महात्मनः ॥ १२ ॥
भावार्थ
‘मैं भगवान् शङ्करके सिवा दूसरे किसीको ऐसा नहीं देखता, जो इस रोगकी दवा कर सके तथा अश्वमेध यज्ञसे बढ़कर दूसरा कोई ऐसा यज्ञ नहीं है, जो महात्मा महादेवजीको प्रिय हो ॥ १२ ॥
तस्माद् यजामहे सर्वे पार्थिवार्थे दुरासदम् । कर्दमेनैवमुक्तास्तु सर्व एव द्विजर्षभाः ॥ १३ ॥ रोचयन्ति स्म तं यज्ञं रुद्रस्याराधनं प्रति ।
भावार्थ
‘अतः हम सब लोग राजा इलके हितके लिये उस दुष्कर यज्ञका अनुष्ठान करें ।’ कर्दमके ऐसा कहनेपर उन सभी श्रेष्ठ ब्राह्मणोंने भगवान् रुद्रकी आराधनाके लिये उस यज्ञका अनुष्ठान ही अच्छा समझा ॥ १३½ ॥
संवर्तस्य तु राजर्षिः शिष्यः परपुरंजयः ॥ १४ ॥ मरुत्त इति विख्यातस्तं यज्ञं समुपाहरत् ।
भावार्थ
‘संवर्तके शिष्य तथा शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले सुप्रसिद्ध राजर्षि मरुत्तने उस यज्ञका आयोजन किया ॥ १४½॥
ततो यज्ञो महानासीद् बुधाश्रमसमीपतः ॥ १५ ॥ रुद्रश्च परमं तोषमाजगाम महायशाः ।
भावार्थ
‘फिर तो बुधके आश्रमके निकट वह महान् यज्ञ सम्पन्न हुआ तथा उससे महायशस्वी रुद्रदेवको बड़ा संतोष प्राप्त हुआ ॥ १५½ ॥
अथ यज्ञे समाप्ते तु प्रीतः परमया मुदा ॥ १६ ॥ उमापतिर्द्विजान् सर्वानुवाच इलसंनिधौ ।
भावार्थ
‘यज्ञ समाप्त होनेपर परमानन्दसे परिपूर्णचित्त हुए भगवान् उमापतिने इलके पास ही उन सब ब्राह्मणोंसे कहा—॥ १६½ ॥
प्रीतोऽस्मि हयमेधेन भक्त्या च द्विजसत्तमाः ॥ १७ ॥ अस्य बाह्लिपतेश्चैव किं करोमि प्रियं शुभम् ।
भावार्थ
‘द्विजश्रेष्ठगण ! मैं तुम्हारी भक्ति तथा इस अश्वमेध यज्ञके अनुष्ठानसे बहुत प्रसन्न हूँ । बताओ, मैं बाह्लिकनरेश इलका कौन-सा शुभ एवं प्रिय कार्य करूँ ?’ ॥ १७½ ॥
तथा वदति देवेशे द्विजास्ते सुसमाहिताः ॥ १८ ॥ प्रसादयन्ति देवेशं यथा स्यात् पुरुषस्त्विला ।
भावार्थ
‘देवेश्वर शिवके ऐसा कहनेपर वे सब ब्राह्मण एकाग्रचित्त हो उन देवाधिदेवको इस तरह प्रसन्न करनेकी चेष्टा करने लगे, जिससे नारी इला सदाके लिये पुरुष इल हो जाय ॥ १८½ ॥
ततः प्रीतो महादेवः पुरुषत्वं ददौ पुनः ॥ १९ ॥ इलायै सुमहातेजा दत्त्वा चान्तरधीयत ।
भावार्थ
‘तब प्रसन्न हुए महातेजस्वी महादेवजीने इलाको सदाके लिये पुरुषत्व प्रदान कर दिया और ऐसा करके वे वहीं अन्तर्धान हो गये ॥ १९½ ॥
निवृत्ते हयमेधे च गते चादर्शनं हरे ॥ २० ॥ यथागतं द्विजाः सर्वे तेऽगच्छन् दीर्घदर्शिनः ।
भावार्थ
‘अश्वमेध यज्ञ समाप्त होनेपर जब महादेवजी दर्शन देकर अदृश्य हो गये, तब वे सब दीर्घदर्शी ब्राह्मण जैसे आये थे, वैसे लौट गये ॥ २०½ ॥
राजा तु बाह्लिमुत्सृज्य मध्यदेशे ह्यनुत्तमम् ॥ २१ ॥ निवेशयामास पुरं प्रतिष्ठानं यशस्करम् ।
भावार्थ
‘राजा इलने बाह्लिक देशको छोड़कर मध्यदेशमें ( गङ्गा-यमुनाके संगमके निकट ) एक परम उत्तम एवं यशस्वी नगर बसाया, जिसका नाम था प्रतिष्ठानपुर ॥ २१½ ॥
शशबिन्दुश्च राजर्षिर्बाह्लिं परपुरंजयः ॥ २२ ॥ प्रतिष्ठाने इलो राजा प्रजापतिसुतो बली ।
भावार्थ
‘शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले राजर्षि शशबिन्दुने बाह्लिक-देशका राज्य ग्रहण किया और प्रजापति कर्दमके पुत्र बलवान् राजा इल प्रतिष्ठानपुरके शासक हुए ॥ २२½ ॥
स काले प्राप्तवाँल्लोकमिलो ब्राह्ममनुत्तमम् ॥ २३ ॥ पैलः पुरूरवा राजा प्रतिष्ठानमवाप्तवान् ।
भावार्थ
‘समय आनेपर राजा इल शरीर छोड़कर परम उत्तम ब्रह्मलोकको प्राप्त हुए और इलाके पुत्र राजा पुरूरवाने प्रतिष्ठानपुरका राज्य प्राप्त किया ॥ २३½ ॥
ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावः पुरुषर्षभौ । स्त्रीभूतः पौरुषं लेभे यच्चान्यदपि दुर्लभम् ॥ २४ ॥
भावार्थ
‘पुरुषश्रेष्ठ भरत और लक्ष्मण ! अश्वमेध यज्ञका ऐसा ही प्रभाव है। जो स्त्रीरूप हो गये थे, उन राजा इलने इस यज्ञके प्रभावसे पुरुषत्व प्राप्त कर लिया तथा और भी दुर्लभ वस्तुएँ हस्तगत कर लीं’ ॥ २४ ॥
गीताप्रेस, गोरखपुर का संस्करण। पुस्तक खरीदें