---
title: "युद्धकाण्ड, Sarga 79"
canonical: "https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana/yuddha-kanda/sarga-79"
lang: "hi"
---

# युद्धकाण्ड, Sarga 79

> निर्गतं मकराक्षं ते दृष्ट्वा वानरपुंगवाः ।  
> आप्लुत्य सहसा सर्वे योद्धुकामा व्यवस्थिताः ॥ १ ॥

प्रधान-प्रधान वानरोंने जब देखा कि मकराक्ष नगरसे निकला आ रहा है, तब वे सब-के-सब सहसा उछलकर युद्धके लिये खड़े हो गये ॥ १ ॥

> ततः प्रवृत्तं सुमहत् तद् युद्धं लोमहर्षणम् ।  
> निशाचरैः प्लवंगानां देवानां दानवैरिव ॥ २ ॥

फिर तो वानरोंका निशाचरोंके साथ बड़ा भारी युद्ध छिड़ गया, जो देव-दानव-संग्रामके समान रोंगटे खड़े कर देनेवाला था ॥ २ ॥

> वृक्षशूलनिपातैश्च गदापरिघपातनैः ।  
> अन्योन्यं मर्दयन्ति स्म तदा कपिनिशाचराः ॥ ३ ॥

वानर और निशाचर वृक्ष, शूल, गदा और परिघोंकी मारसे उस समय एक दूसरेको कुचलने लगे ॥ ३ ॥

> शक्तिखड्गगदाकुन्तैस्तोमरैश्च निशाचराः ।  
> पट्टिशैर्भिन्दिपालैश्च बाणपातैः समन्ततः ॥ ४ ॥  
> पाशमुद्गरदण्डैश्च निर्घातैश्चापरैस्तथा ।  
> कदनं कपिसिंहानां चक्रुस्ते रजनीचराः ॥ ५ ॥

निशाचरगण शक्ति, खड्ग, गदा, भाला, तोमर, पट्टिश, भिन्दिपाल, बाणप्रहार, पाश, मुद्गर, दण्ड तथा अन्य प्रकारके शस्त्रोंके आघातसे सब ओर वानरवीरोंका संहार करने लगे ॥ ४-५ ॥

> बाणौघैरर्दिताश्चापि खरपुत्रेण वानराः ।  
> सम्भ्रान्तमनसः सर्वे दुद्रुवुर्भयपीडिताः ॥ ६ ॥

खरपुत्र मकराक्षने अपने बाणसमूहोंसे वानरोंको अत्यन्त घायल कर दिया । उनके मनमें बड़ी घबराहट हुई और वे सब-के-सब भयसे पीड़ित हो इधर-उधर भागने लगे ॥ ६ ॥

> तान् दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे द्रवमाणान् वनौकसः ।  
> नेदुस्ते सिंहवद् दृप्ता राक्षसा जितकाशिनः ॥ ७ ॥

उन सब वानरोंको भागते देख विजयोल्लाससे सुशोभित होनेवाले वे समस्त राक्षस दर्पसे भरकर सिंहके समान गर्जना करने लगे ॥ ७ ॥

> विद्रवत्सु तदा तेषु वानरेषु समन्ततः ।  
> रामस्तान् वारयामास शरवर्षेण राक्षसान् ॥ ८ ॥

वे वानर जब सब ओर भागने-पराने लगे, तब श्रीरामचन्द्रजीने बाणोंकी वर्षा करके राक्षसोंको आगे बढ़नेसे रोका ॥ ८ ॥

> वारितान् राक्षसान् दृष्ट्वा मकराक्षो निशाचरः ।  
> कोपानलसमाविष्टो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ९ ॥

राक्षसोंको रोका गया देख निशाचर मकराक्ष क्रोधकी आगसे जल उठा और इस प्रकार बोला—॥ ९ ॥

> तिष्ठ राम मया सार्धं द्वन्द्वयुद्धं भविष्यति ।  
> त्याजयिष्यामि ते प्राणान् धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः॥१०॥

‘राम ! ठहरो, मेरे साथ तुम्हारा द्वन्द्वयुद्ध होगा । आज अपने धनुषसे छूटे हुए पैने बाणोंद्वारा तुम्हारे प्राण हर लूँगा ॥ १० ॥

> यत् तदा दण्डकारण्ये पितरं हतवान् मम ।  
> तदग्रतः स्वकर्मस्थं स्मृत्वा रोषोऽभिवर्धते ॥ ११ ॥

‘उन दिनों दण्डकारण्यके भीतर जो तुमने मेरे पिताका वध किया था, तभीसे लेकर अबतक तुम राक्षस-वधके ही कर्ममें लगे हुए थे । इस रूपमें तुम्हारा स्मरण करके मेरा रोष बढ़ता जा रहा है ॥ ११ ॥

> दह्यन्ते भृशमङ्गानि दुरात्मन् मम राघव ।  
> यन्मयासि न दृष्टस्त्वं तस्मिन् काले महावने ॥ १२ ॥

‘दुरात्मा राघव ! उस समय विशाल दण्डकारण्यमें जो तुम मुझे दिखायी नहीं दिये, इससे मेरे अङ्ग अत्यन्त रोषसे जलते रहते थे ॥ १२ ॥

> दिष्ट्यासि दर्शनं राम मम त्वं प्राप्तवानिह ।  
> काङ्क्षितोऽसि क्षुधार्तस्य सिंहस्येवेतरो मृगः ॥ १३ ॥

‘किंतु राम ! सौभाग्यकी बात है, जो तुम आज यहाँ मेरी आँखोंके सामने पड़ गये । जैसे भूखसे पीड़ित हुए सिंहको दूसरे वन-जन्तुओंकी अभिलाषा होती है, उसी तरह मैं भी तुम्हें पानेकी इच्छा करता था ॥ १३ ॥

> अद्य मद्भाणवेगेन प्रेतराड्विषयं गतः ।  
> ये त्वया निहताः शूराः सह तैश्च वसिष्यसि ॥ १४ ॥

‘आज मेरे बाणोंके वेगसे यमराजके राज्यमें पहुँचकर तुम्हें उन्हीं वीर निशाचरोंके साथ निवास करना पड़ेगा, जो तुम्हारे हाथसे मारे गये हैं ॥ १४ ॥

> बहुनात्र किमुक्तेन शृणु राम वचो मम ।  
> पश्यन्तु सकला लोकास्त्वां मां चैव रणाजिरे ॥ १५ ॥

‘राम ! यहाँ बहुत कहनेसे क्या लाभ ? मेरी बात सुनो । सब लोग इस समराङ्गणमें खड़े होकर केवल तुमको और मुझको देखें–तुम्हारे और मेरे युद्धका अवलोकन करें ॥ १५ ॥

> अस्त्रैर्वा गदया वापि बाहुभ्यां वा रणाजिरे ।  
> अभ्यस्तं येन वा राम वर्ततां तेन वा मृधम् ॥ १६ ॥

‘राम ! तुम्हें रणभूमिमें अस्त्रोंसे, गदासे अथवा दोनों भुजाओंसे––जिससे भी अभ्यास हो, उसीके द्वारा आज तुम्हारे साथ मेरा युद्ध हो’ ॥ १६ ॥

> मकराक्षवचः श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः ।  
> अब्रवीत् प्रहसन् वाक्यमुत्तरोत्तरवादिनम् ॥ १७ ॥

मकराक्षकी यह बात सुनकर दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम जोर-जोरसे हँसने लगे और उत्तरोत्तर बातें बनानेवाले उस राक्षससे बोले—॥ १७ ॥

> कत्थसे किं वृथा रक्षो बहून्यसदृशानि ते ।  
> न रणे शक्यते जेतुं विना युद्धेन वाग्बलात् ॥ १८ ॥

‘निशाचर ! क्यों व्यर्थ डींग हाँकता है । तेरे मुँहसे बहुत-सी ऐसी बातें निकल रही हैं, जो वीर पुरुषोंके योग्य नहीं है । संग्राममें युद्ध किये बिना कोरी बकवासके बलसे विजय नहीं प्राप्त हो सकती ॥ १८ ॥

> चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां त्वत्पिता च यः ।  
> त्रिशिरा दूषणश्चापि दण्डके निहतो मया ॥ १९ ॥  
> स्वाशिताश्चापि मांसेन गृध्रगोमायुवायसाः ।  
> भविष्यन्त्यद्य वै पाप तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुशाः ॥ २० ॥

‘पापी राक्षस ! यह ठीक है कि दण्डकारण्यमें चौदह हजार राक्षसोंके साथ तेरे पिता खरका, त्रिशिराका और दूषणका भी मैंने वध किया था । उस समय तीखी चोंच और अङ्कुशके समान पंजेवाले बहुत-से गीधों, गीदड़ों तथा कौओंको भी उनके मांससे अच्छी तरह तृप्त किया था और अब आज वे तेरे मांससे भरपेट भोजन पायेंगे’ ॥ १९-२० ॥

> राघवेणैवमुक्तस्तु मकराक्षो महाबलः ।  
> बाणौघानमुचत् तस्मै राघवाय रणाजिरे ॥ २१ ॥  
> ताञ्छराञ्छरवर्षेण रामश्चिच्छेद नैकधा ।  
> निपेतुर्भुवि विच्छिन्ना रुक्मपुङ्खाः सहस्रशः ॥ २२ ॥

श्रीरघुनाथजीके ऐसा कहनेपर महाबली मकराक्षने रणभूमिमें उनके ऊपर बाण-समूहोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥ परंतु श्रीरामने स्वयं भी बाणोंकी बौछार करके उस राक्षसके बाण टुकड़े-टुकड़े कर डाले । वे कटे हुए सुनहरी पाँखवाले सहस्रों बाण पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ २२ ॥

> तद् युद्धमभवत् तत्र समेत्यान्योन्यमोजसा ।  
> खरराक्षसपुत्रस्य सूनोर्दशरथस्य च ॥ २३ ॥

दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम और राक्षस खरके पुत्र मकराक्ष—इन दोनोंमें एक दूसरेके निकट आकर बलपूर्वक युद्ध होने लगा ॥ २३ ॥

> जीमूतयोरिवाकाशे शब्दो ज्यातलयोरिव ।  
> धनुर्मुक्तः खनोऽन्योन्यं श्रूयते च रणाजिरे ॥ २४ ॥

उन दोनोंकी प्रत्यञ्चा और हथेलीकी रगड़से धनुषके द्वारा जो टंकार-शब्द प्रकट होता था, वह उस समराङ्गणमें परस्पर मिलकर उसी तरह सुनायी देता था, जैसे आकाशमें दो मेघोंके गर्जनेकी आवाज हो रही हो ॥ २४ ॥

> देवदानवगन्धर्वाः किंनराश्च महोरगाः ।  
> अन्तरिक्षगताः सर्वे द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ॥ २५ ॥

देवता, दानव, गन्धर्व, किन्नर और बड़े-बड़े नाग— ये सब-के-सब उस अद्भुत युद्धको देखनेके लिये अन्तरिक्षमें आकर खड़े हो गये ॥ २५ ॥

> विद्धमन्योन्यगात्रेषु द्विगुणं वर्धते बलम् ।  
> कृतप्रतिकृतान्योन्यं कुरुतां तौ रणाजिरे ॥ २६ ॥

दोनोंके शरीर बाणोंसे बिंध गये वे; फिर भी उनका बल दुगुना बढ़ता जाता था । वे दोनों संग्रामभूमिमें एक-दूसरेके अस्त्रोंको काटते हुए लड़ रहे थे ॥ २६ ॥

> राममुक्तांस्तु बाणौघान् राक्षसस्त्वच्छिनद् रणे ।  
> रक्षोमुक्तांस्तु रामो वै नैकधा प्राच्छिनच्छरैः ॥ २७ ॥  
> बाणौघवितताः सर्वा दिशश्च प्रदिशस्तथा ।  
> संछन्ना वसुधा चैव समन्तान्न प्रकाशते ॥ २८ ॥

श्रीरामचन्द्रजीके छोड़े हुए बाण-समूहोंको वह राक्षस रणभूमिमें काट डालता था और राक्षसके चलाये हुए सायकोंको श्रीरामचन्द्रजी अपने बाणोंद्वारा टूक-टूक कर डालते थे ॥ सम्पूर्ण दिशा और विदिशाएँ बाण-समूहोंसे आच्छादित हो गयी थीं तथा सारी पृथ्वी ढक गयी थी । चारों ओर कुछ भी दिखायी नहीं देता था ॥ २८ ॥

> ततः क्रुद्धो महाबाहुर्धनुश्चिच्छेद संयुगे ।  
> अष्टाभिरथ नाराचैः सूतं विव्याध राघवः ॥ २९ ॥

तदनन्तर महाबाहु श्रीरामचन्द्रजीने क्रोधमें भरकर उस राक्षसके धनुषको युद्धभूमिमें काट दिया और आठ नाराचोंद्वारा उसके सारथिको भी पीट दिया ॥ २९ ॥

> भित्त्वा रथं शरै रामो हत्वा अश्वानपातयत् ।  
> विरथो वसुधास्थः स मकराक्षो निशाचरः ॥ ३० ॥

फिर अनेक बाणोंसे रथको छिन्न-भिन्न करके श्रीरामने घोड़ोंको भी मार गिराया । रथहीन हो जानेपर निशाचर मकराक्ष भूमिपर खड़ा हो गया ॥ ३० ॥

> तत्तिष्ठद् वसुधां रक्षः शूलं जग्राह पाणिना ।  
> त्रासनं सर्वभूतानां युगान्ताग्निसमप्रभम् ॥ ३१ ॥

पृथ्वीपर खड़े हुए उस राक्षसने शूल हाथमें लिया, जो प्रलयकालकी अग्निके समान दीप्तिमान् तथा समस्त प्राणियोंको भयभीत करनेवाला था ॥ ३१ ॥

> दुरवापं महच्छूलं रुद्रदत्तं भयंकरम् ।  
> जाज्वल्यमानमाकाशे संहारास्त्रमिवापरम् ॥ ३२ ॥

वह परम दुर्लभ और महान् शूल भगवान् शंकरका दिया हुआ था, जो बहुत ही भयंकर था । वह दूसरे संहारास्त्रकी भाँति आकाशमें प्रज्वलित हो उठा ॥ ३२ ॥

> यं दृष्ट्वा देवताः सर्वा भयार्ता विद्रुता दिशः ।  
> विभ्राम्य च महच्छूलं प्रज्वलन्तं निशाचरः ॥ ३३ ॥  
> स क्रोधात् प्राहिणोत् तस्मै राघवाय महाहवे ।

उसे देखकर सम्पूर्ण देवता भयसे पीड़ित हो सब दिशाओंमें भाग गये । उस निशाचरने प्रज्वलित होते हुए उस महान् शूलको घुमाकर महात्मा श्रीरघुनाथजीके ऊपर क्रोधपूर्वक चलाया ॥ ३३½ ॥

> तमापतन्तं ज्वलितं खरपुत्रकराच्च्युतम् ॥ ३४ ॥  
> बाणैश्चतुर्भिराकाशे शूलं चिच्छेद राघवः ।

खरपुत्र मकराक्षके हाथसे छूटे हुए उस प्रज्वलित शूलको अपनी ओर आते देख श्रीरामचन्द्रजीने चार बाण मारकर आकाशमें ही उसको काट डाला ॥ ३४½ ॥

> स भिन्नो नैकधा शूलो दिव्यहाटकमण्डितः ।  
> व्यशीर्यत महोल्केव रामबाणार्दितो भुवि ॥ ३५ ॥

दिव्य सुवर्णसे विभूषित वह शूल श्रीरामके बाणोंसे खण्डित हो अनेक टुकड़ोंमें बँट गया और बड़ी भारी उल्काके समान भूतलपर बिखर गया ॥ ३५ ॥

> तच्छूलं निहतं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।  
> साधु साध्विति भूतानि व्याहरन्ति नभोगताः ॥ ३६ ॥

अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरामके द्वारा उस शूलको खण्डित हुआ देख आकाशमें स्थित हुए सभी प्राणी उन्हें साधुवाद देने लगे ॥ ३६ ॥

> तं दृष्ट्वा निहतं शूलं मकराक्षो निशाचरः ।  
> मुष्टिमुद्यम्य काकुत्स्थं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ३७ ॥

उस शूलके टुकड़े-टुकड़े हुए देख निशाचर मकराक्षने घूसा तानकर श्रीरामचन्द्रजीसे कहा—‘अरे ! खड़ा रह, खड़ा रह’ ॥ ३७ ॥

> स तं दृष्ट्वा पतन्तं तु प्रहस्य रघुनन्दनः ।  
> पावकास्त्रं ततो रामः संदधे तु शरासने ॥ ३८ ॥

उसे आक्रमण करते देख श्रीरामचन्द्रजीने हँसकर अपने धनुषपर आग्नेयास्त्रका संधान किया ॥ ३८ ॥

> तेनास्त्रेण हतं रक्षः काकुत्स्थेन तदा रणे ।  
> संछिन्नहृदयं तत्र पपात च ममार च ॥ ३९ ॥

और उस अस्त्रके द्वारा उन्होंने रणभूमिमें तत्काल उस राक्षसपर प्रहार किया । बाणके आघातसे राक्षसका हृदय विदीर्ण हो गया; अतः वह गिरा और मर गया ॥ ३९ ॥

> दृष्ट्वा ते राक्षसाः सर्वे मकराक्षस्य पातनम् ।  
> लङ्कामेव प्रधावन्त रामबाणभयार्दिताः ॥ ४० ॥  
> दशरथनृपसूनुबाणवेगै  
> रजनिचरं निहतं खरात्मजं तम् ।  
> प्रदद्दशुरथ देवताः प्रहृष्टा  
> गिरिमिव वज्रहतं यथाविकीर्णम्॥ ४१ ॥

मकराक्षका धराशायी होना देख वे सब राक्षस श्रीरामचन्द्रजीके बाणोंके भयसे व्याकुल हो लङ्कामें ही भाग गये ॥ देवताओंने देखा, जैसे वज्रका मारा हुआ पर्वत बिखर जाता है, उसी प्रकार खरका पुत्र निशाचर मकराक्ष दशरथकुमार श्रीरामचन्द्रजीके बाणोंके वेगसे मार डाला गया । इससे उन्हें बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ ४१ ॥

Book: https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana

---

स्रोत: गीताप्रेस, गोरखपुर। पुस्तक खरीदें: https://gitapress.org/product/sri-ramcharitmanas-special-edition

Ramayana.com, वेदव्यास फ़ाउंडेशन। निःशुल्क, विज्ञापन रहित।
