---
title: "युद्धकाण्ड, Sarga 78"
canonical: "https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana/yuddha-kanda/sarga-78"
lang: "hi"
---

# युद्धकाण्ड, Sarga 78

> निकुम्भं निहतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम् ।  
> रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानलो यथा ॥ १ ॥

निकुम्भ और कुम्भको मारा गया सुनकर रावणको बड़ा क्रोध हुआ । वह आगके समान जल उठा ॥ १ ॥

> नैर्ऋतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्च्छितः ।  
> खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत् ॥ २ ॥

रावणने क्रोध और शोक दोनोंसे व्याकुल हो विशाल नेत्रोंवाले खरपुत्र मकराक्षसे कहा—॥ २ ॥

> गच्छ पुत्र मयाऽऽज्ञप्तो बलेनाभिसमन्वितः ।  
> राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तौ सवनौकसौ ॥ ३ ॥

‘बेटा ! मेरी आज्ञासे विशाल सेनाके साथ जाओ और बंदरोंसहित उन दोनों भाई राम तथा लक्ष्मणको मार डालो’ ॥ ३ ॥

> रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरमानी खरात्मजः ।  
> बाढमित्यब्रवीद्धृष्टो मकराक्षो निशाचरम् ॥ ४ ॥  
> सोऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।  
> निर्जगाम गृहाच्छुभ्राद् रावणस्याज्ञया बली ॥ ५ ॥

रावणकी यह बात सुनकर अपनेको शूरवीर माननेवाले खरपुत्र मकराक्षने हर्षपूर्वक कहा—‘बहुत अच्छा’ । फिर उस बली वीरने निशाचरराज रावणको प्रणाम करके उसकी परिक्रमा की और उसकी आज्ञा लेकर वह उज्ज्वल राजभवनसे बाहर निकला ॥ ४-५ ॥

> समीपस्थं बलाध्यक्षं खरपुत्रोऽब्रवीद् वचः ।  
> रथमानीयतां तूर्णं सैन्यं त्वानीयतां त्वरात् ॥ ६ ॥

पास ही सेनाध्यक्ष खड़ा था । खरके पुत्रने उससे कहा— ‘सेनापते ! शीघ्र रथ ले आओ और तुरंत ही सेनाको भी बुलवाओ’ ॥ ६ ॥

> तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः ।  
> स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत् ॥ ७ ॥

मकराक्षकी यह बात सुनकर निशाचर सेनापतिने रथ और सेना उसके पास लाकर खड़ी कर दी ॥ ७ ॥

> प्रदक्षिणं रथं कृत्वा समारुह्य निशाचरः ।  
> सूतं संचोदयामास शीघ्रं वै रथमावह ॥ ८ ॥

तब मकराक्षने रथकी प्रदक्षिणा की और उसपर आरूढ़ होकर सारथिको आदेश दिया—‘रथको शीघ्रतापूर्वक ले चलो’ ॥ ८ ॥

> अथ तान् राक्षसान् सर्वान् मकराक्षोऽब्रवीदिदम् ।  
> यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान्मम राक्षसाः ॥ ९ ॥

इसके बाद मकराक्षने समस्त राक्षसोंसे कहा—‘निशाचरो ! तुमलोग मेरे आगे रहकर युद्ध करो ॥ ९ ॥

> अहं राक्षसराजेन रावणेन महात्मना ।  
> आज्ञप्तः समरे हन्तुं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ १० ॥

‘मुझे महामना राक्षसराज रावणने समरभूमिमें राम और लक्ष्मण दोनों भाइयोंको मारनेकी आज्ञा दी है ॥ १० ॥

> अद्य रामं वधिष्यामि लक्ष्मणं च निशाचराः ।  
> शाखामृगं च सुग्रीवं वानरांश्च शरोत्तमैः ॥ ११ ॥  
> अद्य शूलनिपातैश्च वानराणां महाचमूम् ।  
> प्रदहिष्यामि सम्प्राप्तां शुष्केन्धनमिवानलः ॥ १२ ॥

‘राक्षसो ! आज मैं राम, लक्ष्मण, वानरराज सुग्रीव तथा दूसरे-दूसरे वानरोंका अपने उत्तम बाणोंद्वारा वध करूँगा ॥ ‘जैसे आग सूखी लकड़ीको जला देती है, उसी प्रकार आज मैं शूलोंकी मारसे सामने आयी हुई वानरोंकी विशाल वाहिनीको दग्ध कर डालूँगा’ ॥ १२ ॥

> मकराक्षस्य तच्छ्रुत्वा वचनं ते निशाचराः ।  
> सर्वे नानायुधोपेता बलवन्तः समाहिताः ॥ १३ ॥

मकराक्षका यह वचन सुनकर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न वे समस्त बलवान् निशाचर युद्धके लिये सावधान हो गये ॥ १३ ॥

> ते कामरूपिणः क्रूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः ।  
> मातंगा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयावहाः ॥ १४ ॥  
> परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम् ।  
> अभिजग्मुस्ततो हृष्टाश्चालयन्तो वसुन्धराम् ॥ १५ ॥

वे सब-के-सब इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले और क्रूर स्वभावके थे । उनकी दाढ़ें बड़ी-बड़ी और आँखें भूरी थीं । उनके केश सब ओर बिखरे हुए थे; इसलिये वे बड़े भयानक जान पड़ते थे । हाथीके समान चिग्घाड़ते हुए वे विशालकाय निशाचर खरके पुत्र महाकाय मकराक्षको चारों ओरसे घेरकर पृथ्वीको कँपाते हुए बड़े हर्षके साथ युद्धभूमिकी ओर चले ॥ १४-१५ ॥

> शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानां समन्ततः ।  
> क्ष्वेलितास्फोटितानां च तत्र शब्दो महानभूत् ॥ १६ ॥

उस समय चारों ओर सहस्रों शङ्खोंकी ध्वनि हो रही थी । हजारों डंके पीटे जाते थे । योद्धाओंके गर्जने और ताल ठोंकनेकी आवाज भी उनके साथ मिली हुई थी । इस प्रकार वहाँ बड़ा भारी कोलाहल मच गया था ॥ १६ ॥

> प्रभ्रष्टोऽथ करात् तस्य प्रतोदः सारथेस्तदा ।  
> पपात सहसा दैवाद् ध्वजस्तस्य तु रक्षसः ॥ १७ ॥

उस समय मकराक्षके सारथिके हाथसे चाबुक छूटकर नीचे गिर पड़ा और दैववश उस राक्षसका ध्वज भी सहसा धराशायी हो गया ॥ १७ ॥

> तस्य ते रथसंयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः ।  
> चरणैराकुलैर्गत्वा दीनाः साम्रमुखा ययुः ॥ १८ ॥

उसके रथमें जुते हुए घोड़े विक्रमरहित हो गये—वे अपनी नाना प्रकारकी विचित्र चालें भूल गये । पहले तो कुछ दूरतक आकुल—लड़खड़ाते हुए पैरोंसे गये; फिर ठीकसे चलने लगे । परंतु भीतरसे वे बहुत दुखी थे । उनके मुखपर आँसूकी धारा बह रही थी ॥ १८ ॥

> प्रवाति पवनस्तस्मिन् सपांसुः खरदारुणः ।  
> निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः ॥ १९ ॥

दुष्ट बुद्धिवाले उस भयंकर राक्षस मकराक्षकी यात्राके समय धूलसे भरी हुई दारुण एवं प्रचण्ड वायु चलने लगी थी ॥ १९ ॥

> तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः ।  
> अचिन्त्य निर्गताः सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ २० ॥

उन सब अपशकुनोंको देखकर भी वे महाबलशाली राक्षस उनकी कोई परवा न करके सब-के-सब उस स्थानपर गये, जहाँ श्रीराम और लक्ष्मण विद्यमान थे ॥ २० ॥

> घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः  
> समरमुखेष्वसकृद्दृदासिभिन्नाः ।  
> अहमहमिति युद्धकौशलास्ते  
> रजनिचराः परिबभ्रमुर्मुहुस्ते ॥ २१ ॥

उन राक्षसोंकी अङ्गकान्ति मेघ, हाथी और भैंसोंके समान काली थी । वे युद्धके मुहानेपर अनेक बार गदाओं और तलवारोंकी चोटसे घायल हो चुके थे । उनमें युद्धविषयक कौशल विद्यमान था । वे निशाचर ‘पहले मैं युद्ध करूँगा, पहले मैं युद्ध करूँगा’ ऐसा बारंबार कहते हुए वहाँ सब ओर चक्कर लगाने लगे ॥ २१ ॥

Book: https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana

---

स्रोत: गीताप्रेस, गोरखपुर। पुस्तक खरीदें: https://gitapress.org/product/sri-ramcharitmanas-special-edition

Ramayana.com, वेदव्यास फ़ाउंडेशन। निःशुल्क, विज्ञापन रहित।
