---
title: "उत्तरकाण्ड, Sarga 104"
canonical: "https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana/uttara-kanda/sarga-104"
lang: "hi"
---

# उत्तरकाण्ड, Sarga 104

> तच्छ्रुत्वा हर्षमापेदे राघवो भ्रातृभिः सह ।  
> वाक्यं चाद्भुतसंकाशं भ्रातॄन् प्रोवाच राघवः ॥ १ ॥

भरतके मुँहसे गन्धर्वदेशका समाचार सुनकर भाइयोंसहित श्रीरामचन्द्रजीको बड़ी प्रसन्नता हुई । तत्पश्चात् श्रीराघवेन्द्र अपने भाइयोंसे यह अद्भुत वचन बोले—॥ १ ॥

> इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्मविशारदौ ।  
> अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च राज्यार्थे दृढविक्रमौ ॥ २ ॥

‘सुमित्रानन्दन ! तुम्हारे ये दोनों कुमार अङ्गद और चन्द्रकेतु धर्मके ज्ञाता हैं । इनमें राज्यकी रक्षाके लिये उपयुक्त दृढ़ता और पराक्रम है ॥ २ ॥

> इमौ राज्येऽभिषेक्ष्यामि देशः साधु विधीयताम् ।  
> रमणीयो ह्यसम्बाधो रमेतां यत्र धन्विनौ ॥ ३ ॥

‘अतः मैं इनका भी राज्याभिषेक करूँगा । तुम इनके लिये किसी अच्छे देशका चुनाव करो, जो रमणीय होनेके साथ ही विघ्न बाधाओंसे रहित हो और जहाँ ये दोनों धनुर्धर वीर आनन्दपूर्वक रह सकें ॥ ३ ॥

> न राज्ञां यत्र पीडा स्यान्नाश्रमाणां विनाशनम् ।  
> स देशो दृश्यतां सौम्य नापराध्यामहे यथा ॥ ४ ॥

‘सौम्य ! ऐसा देश देखो, जहाँ निवास करनेसे दूसरे राजाओंको पीड़ा या उद्वेग न हो, आश्रमोंका भी नाश न करना पड़े और हमलोगोंको किसीकी दृष्टिमें अपराधी भी न बनना पड़े’ ॥ ४ ॥

> तथोक्तवति रामे तु भरतः प्रत्युवाच ह ।  
> अयं कारुपथो देशो रमणीयो निरामयः ॥ ५ ॥

श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर भरतने उत्तर दिया–– आर्य ! यह कारुपथ नामक देश बड़ा सुन्दर है । वहाँ किसी प्रकारकी रोग-व्याधिका भय नहीं है ॥ ५ ॥

> निवेश्यतां तत्र पुरमङ्गदस्य महात्मनः ।  
> चन्द्रकेतोः सुरुचिरं चन्द्रकान्तं निरामयम् ॥ ६ ॥

‘वहाँ महात्मा अङ्गदके लिये नयी राजधानी बसायी जाय तथा चन्द्रकेतु ( या चन्द्रकान्त )के रहनेके लिये ‘चन्द्रकान्त’ नामक नगरका निर्माण कराया जाय, जो सुन्दर और आरोग्यवर्धक हो’ ॥ ६ ॥

> तद् वाक्यं भरतेनोक्तं प्रतिजग्राह राघवः ।  
> तं च कृत्वा वशे देशमङ्गदस्य न्यवेशयत् ॥ ७ ॥

भरतकी कही हुई इस बातको श्रीरघुनाथजीने स्वीकार किया और कारुपथ देशको अपने अधिकारमें करके अङ्गदको वहाँका राजा बना दिया ॥ ७ ॥

> अङ्गदीया पुरी रम्याप्यङ्गदस्य निवेशिता ।  
> रमणीया सुगुप्ता च रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ८ ॥

क्लेशरहित कर्म करनेवाले भगवान् श्रीरामने अङ्गदके लिये ‘अङ्गदीया’ नामक रमणीय पुरी बसायी, जो परम सुन्दर होनेके साथ ही सब ओरसे सुरक्षित भी थी ॥ ८ ॥

> चन्द्रकेतोश्च मल्लस्य मल्लभूम्यां निवेशिता ।  
> चन्द्रकान्तेति विख्याता दिव्या स्वर्गपुरी यथा ॥ ९ ॥

चन्द्रकेतु अपने शरीरसे मल्लके समान हृष्ट-पुष्ट थे; उनके लिये मल्ल देशमें ‘चन्द्रकान्ता’ नामसे विख्यात दिव्य पुरी बसायी गयी, जो स्वर्गकी अमरावती नगरीके समान सुन्दर थी ॥ ९ ॥

> ततो रामः परां प्रीतिं लक्ष्मणो भरतस्तथा ।  
> ययुर्युद्धे दुराधर्षा अभिषेकं च चक्रिरे ॥ १० ॥

इससे श्रीराम, लक्ष्मण और भरत तीनोंको बड़ी प्रसन्नता हुई । उन सभी रणदुर्जय वीरोंने स्वयं उन कुमारोंका अभिषेक किया ॥ १० ॥

> अभिषिच्य कुमारौ द्वौ प्रस्थाप्य सुसमाहितौ ।  
> अङ्गदं पश्चिमां भूमिं चन्द्रकेतुमुदङ्मुखम् ॥ ११ ॥

एकाग्रचित्त तथा सावधान रहनेवाले उन दोनों कुमारोंका अभिषेक करके अङ्गदको पश्चिम तथा चन्द्रकेतुको उत्तर दिशामें भेजा गया ॥ ११ ॥

> अङ्गदं चापि सौमित्रिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ।  
> चन्द्रकेतोस्तु भरतः पार्ष्णिग्राहो बभूव ह ॥ १२ ॥

अङ्गदके साथ तो स्वयं सुमित्राकुमार लक्ष्मण गये और चन्द्रकेतुके सहायक या पार्श्वक भरतजी हुए ॥ १२ ॥

> लक्ष्मणस्त्वङ्गदीयायां संवत्सरमथोषितः ।  
> पुत्रे स्थिते दुराधर्षे अयोध्यां पुनरागमत् ॥ १३ ॥

लक्ष्मण अङ्गदीया पुरीमें एक वर्षतक रहे और उनका दुर्धर्ष पुत्र अङ्गद जब दृढ़तापूर्वक राज्य सँभालने लगा, तब वे पुनः अयोध्याको लौट आये ॥ १३ ॥

> भरतोऽपि तथैवोष्य संवत्सरमतोऽधिकम् ।  
> अयोध्यां पुनरागम्य रामपादावुपास्त सः ॥ १४ ॥

इसी प्रकार भरत भी चन्द्रकान्ता नगरीमें एक वर्षसे कुछ अधिक कालतक ठहरे रहे और चन्द्रकेतुका राज्य जब दृढ़ हो गया, तब वे पुनः अयोध्यामें आकर श्रीरामचन्द्रजीके चरणोंकी सेवा करने लगे ॥ १४ ॥

> उभौ सौमित्रिभरतौ रामपादावनुव्रतौ ।  
> कालं गतमपि स्नेहान्न जज्ञातेऽतिधार्मिकौ ॥ १५ ॥

लक्ष्मण और भरत दोनोंका श्रीरामचन्द्रजीके चरणोंमें अनन्य अनुराग था । दोनों ही अत्यन्त धर्मात्मा थे । श्रीरामकी सेवामें रहते उन्हें बहुत समय बीत गया, परंतु स्नेहाधिक्यके कारण उनको कुछ भी ज्ञात न हुआ ॥ १५ ॥

> एवं वर्षसहस्राणि दश तेषां ययुस्तदा ।  
> धर्मे प्रयतमानानां पौरकार्येषु नित्यदा ॥ १६ ॥

वे तीनों भाई पुरवासियोंके कार्यमें सदा संलग्न रहते और धर्मपालनके लिये प्रयत्नशील रहा करते थे । इस प्रकार उनके दस हजार वर्ष बीत गये ॥ १६ ॥

> विहृत्य कालं परिपूर्णमानसाः  
> श्रिया वृता धर्मपुरे च संस्थिताः ।  
> त्रयः समिद्धाहुतिदीप्ततेजसो  
> हुताग्नयः साधुमहाध्वरे त्रयः ॥ १७ ॥

धर्मसाधनके स्थानभूत अयोध्यापुरीमें वैभवसम्पन्न होकर रहते हुए वे तीनों भाई यथासमय घूम-फिरकर प्रजाकी देखभाल करते थे । उनके सारे मनोरथ पूर्ण हो गये थे तथा वे महायज्ञमें आहुति पाकर प्रज्वलित हुए दीप्त तेजस्वी गार्हपत्य, आहवनीय और दक्षिण नामक त्रिविध अग्नियोंके समान प्रकाशित होते थे ॥ १७ ॥

Book: https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana

---

स्रोत: गीताप्रेस, गोरखपुर। पुस्तक खरीदें: https://gitapress.org/product/sri-ramcharitmanas-special-edition

Ramayana.com, वेदव्यास फ़ाउंडेशन। निःशुल्क, विज्ञापन रहित।
