---
title: "बालकाण्ड, Sarga 9"
canonical: "https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana/bala-kanda/sarga-9"
lang: "hi"
---

# बालकाण्ड, Sarga 9

> एतच्छ्रुत्वा रहः सूतो राजानमिदमब्रवीत् ।  
> श्रूयतां तत् पुरावृत्तं पुराणे च मया श्रुतम् ॥ १ ॥

पुत्रके लिये अश्वमेध यज्ञ करनेकी बात सुनकर सुमन्त्रने राजासे एकान्तमें कहा—‘‘महाराज ! एक पुराना इतिहास सुनिये । मैंने पुराणमें भी इसका वर्णन सुना है ॥ १ ॥

> ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं पुरावृत्तो मया श्रुतः ।  
> सनत्कुमारो भगवान् पूर्वं कथितवान् कथाम् ॥ २ ॥  
> ऋषीणां संनिधौ राजंस्तव पुत्रागमं प्रति ।

‘ऋत्विजोंने पुत्र-प्राप्तिके लिये इस अश्वमेधरूप उपायका उपदेश किया है; परंतु मैंने इतिहासके रूपमें कुछ विशेष बात सुनी है । राजन् ! पूर्वकालमें भगवान् सनत्कुमारने ऋषियोंके निकट एक कथा सुनायी थी । वह आपकी पुत्रप्राप्तिसे सम्बन्ध रखनेवाली है ॥ २½ ॥

> काश्यपस्य च पुत्रोऽस्ति विभाण्डक इति श्रुतः ॥ ३ ॥  
> ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातस्तस्य पुत्रो भविष्यति ।  
> स वने नित्यसंवृद्धो मुनिर्वनचरः सदा ॥ ४ ॥

‘‘उन्होंने कहा था, मुनिवरो ! महर्षि काश्यपके विभाण्डक नामसे प्रसिद्ध एक पुत्र हैं । उनके भी एक पुत्र होगा, जिसकी लोगोंमें ऋष्यशृङ्ग नामसे प्रसिद्धि होगी । वे ऋष्यशृङ्ग मुनि सदा वनमें ही रहेंगे और वनमें ही सदा लालन-पालन पाकर वे बड़े होंगे ॥ ३-४ ॥

> नान्यं जानाति विप्रेन्द्रो नित्यं पित्रनुवर्तनात् ।  
> द्वैविध्यं ब्रह्मचर्यस्य भविष्यति महात्मनः ॥ ५ ॥  
> लोकेषु प्रथितं राजन् विप्रैश्च कथितं सदा ।

‘‘सदा पिताके ही साथ रहनेके कारण विप्रवर ऋष्यशृङ्ग दूसरे किसीको नहीं जानेंगे । राजन् ! लोकमें ब्रह्मचर्यके दो रूप विख्यात हैं और ब्राह्मणोंने सदा उन दोनों स्वरूपोंका वर्णन किया है । एक तो है दण्ड, मेखला आदि धारणरूप मुख्य ब्रह्मचर्य और दूसरा है ऋतुकालमें पत्नी-समागमरूप गौण ब्रह्मचर्य । उन महात्माके द्वारा उक्त दोनों प्रकारके ब्रह्मचर्योंका पालन होगा ॥ ५½ ॥

> तस्यैवं वर्तमानस्य कालः समभिवर्तत ॥ ६ ॥  
> अग्निं शुश्रूषमाणस्य पितरं च यशस्विनम् ।

‘‘इस प्रकार रहते हुए मुनिका समय अग्नि तथा यशस्वी पिताकी सेवामें ही व्यतीत होगा ॥ ६½ ॥

> एतस्मिन्नेव काले तु रोमपादः प्रतापवान् ॥ ७ ॥  
> अङ्गेषु प्रथितो राजा भविष्यति महाबलः ।  
> तस्य व्यतिक्रमाद् राज्ञो भविष्यति सुदारुणा ॥ ८ ॥  
> अनावृष्टिः सुघोरा वै सर्वलोकभयावहा ।

‘उसी समय अङ्गदेशमें रोमपाद नामक एक बड़े प्रतापी और बलवान् राजा होंगे; उनके द्वारा धर्मका उल्लङ्घन हो जानेके कारण उस देशमें घोर अनावृष्टि हो जायगी, जो सब लोगोंको अत्यन्त भयभीत कर देगी ॥ ७-८½ ॥

> अनावृष्ट्यां तु वृत्तायां राजा दुःखसमन्वितः ॥ ९ ॥  
> ब्राह्मणाञ्छ्रुतसंवृद्धान् समानीय प्रवक्ष्यति ।  
> भवन्तेः श्रुतकर्माणो लोकचारित्रवेदिनः ॥ १० ॥  
> समादिशन्तु नियमं प्रायश्चित्तं यथा भवेत् ।

‘‘वर्षा बंद हो जानेसे राजा रोमपादको भी बहुत दुःख होगा । वे शास्त्रज्ञानमें बढ़े-चढ़े ब्राह्मणोंको बुलाकर कहेंगे— ‘विप्रवरो ! आपलोग वेद-शास्त्रके अनुसार कर्म करनेवाले तथा लोगोंके आचार-विचारको जाननेवाले हैं; अतः कृपा करके मुझे ऐसा कोई नियम बताइये, जिससे मेरे पापका प्रायश्चित्त हो जाय’ ॥ ९-१०½ ॥

> इत्युक्तास्ते ततो राज्ञा सर्वे ब्राह्मणसत्तमाः ॥ ११ ॥  
> वक्ष्यन्ति ते महीपालं ब्राह्मणा वेदपारगाः ।

‘राजाके ऐसा कहनेपर वे वेदोंके पारङ्गत विद्वान्—सभी श्रेष्ठ ब्राह्मण उन्हें इस प्रकार सलाह देंगे—॥ ११½ ॥

> विभाण्डकसुतं राजन् सर्वोपायैरिहानय ॥ १२ ॥  
> आनाय्य तु महीपाल ऋष्यशृङ्गं सुसत्कृतम् ।  
> विभाण्डकसुतं राजन् ब्राह्मणं वेदपारगम् ।  
> प्रयच्छ कन्यां शान्तां वै विधिना सुसमाहितः ॥ १३ ॥

‘राजन् ! विभाण्डकके पुत्र ऋष्यशृङ्ग वेदोंके पारगामी विद्वान् हैं । भूपाल ! आप सभी उपायोंसे उन्हें यहाँ ले आइये । बुलाकर उनका भलीभाँति सत्कार कीजिये । फिर एकाग्रचित्त हो वैदिक विधिके अनुसार उनके साथ अपनी कन्या शान्ताका विवाह कर दीजिये’ ॥ १२-१३ ॥

> तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते ।  
> केनोपायेन वै शक्यमिहानेतुं स वीर्यवान् ॥ १४ ॥

उनकी बात सुनकर राजा इस चिन्तामें पड़ जायँगे कि किस उपायसे उन शक्तिशाली महर्षिको यहाँ लाया जा सकता है ॥ १४ ॥

> ततो राजा विनिश्चित्य सह मन्त्रिभिरात्मवान् ।  
> पुरोहितममात्यांश्च प्रेषयिष्यति सत्कृतान् ॥ १५ ॥

‘‘फिर वे मनस्वी नरेश मन्त्रियोंके साथ निश्चय करके अपने पुरोहित और मन्त्रियोंको सत्कारपूर्वक वहाँ भेजेंगे ॥१५॥

> ते तु राज्ञो वचः श्रुत्वा व्यथिता विनताननाः ।  
> न गच्छेम ऋषेर्भीता अनुनेष्यन्ति तं नृपम् ॥ १६ ॥

‘राजाकी बात सुनकर वे मन्त्री और पुरोहित मुँह लटकाकर दुखी हो यों कहने लगेंगे कि ‘हम महर्षिसे डरते हैं, इसलिये वहाँ नहीं जायँगे ।’ यों कहकर वे राजासे बड़ी अनुनय-विनय करेंगे ॥ १६ ॥

> वक्ष्यन्ति चिन्तयित्वा ते तस्योपायांश्च तान् क्षमान् ।  
> आनेष्यामो वयं विप्रं न च दोषो भविष्यति ॥ १७ ॥

‘‘इसके बाद सोच-विचारकर वे राजाको योग्य उपाय बतायेंगे और कहेंगे कि ‘हम उन ब्राह्मणकुमारको किसी उपायसे यहाँ ले आयेंगे । ऐसा करनेसे कोई दोष नहीं घटित होगा’ ॥ १७ ॥

> एवमङ्गाधिपेनैव गणिकाभिर्ऋषेः सुतः ।  
> आनीतोऽवर्षयद् देवः शान्ता चास्मै प्रदीयते ॥ १८ ॥

‘‘इस प्रकार वेश्याओंकी सहायतासे अङ्गराज मुनिकुमार ऋष्यशृङ्गको अपने यहाँ बुलायेंगे । उनके आते ही इन्द्रदेव उस राज्यमें वर्षा करेंगे । फिर राजा उन्हें अपनी पुत्री शान्ता समर्पित कर देंगे ॥ १८ ॥

> ऋष्यशृङ्गस्तु जामाता पुत्रांस्तव विधास्यति ।  
> सनत्कुमारकथितमेतावद् व्याहृतं मया ॥ १९ ॥

‘‘इस तरह ऋष्यशृङ्ग आपके जामाता हुए । वे ही आपके लिये पुत्रोंको सुलभ करानेवाले यज्ञकर्मका सम्पादन करेंगे । यह सनत्कुमारजीकी कही हुई बात मैंने आपसे निवेदन की है’ ॥ १९ ॥

> अथ हृष्टो दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यभाषत ।  
> यथर्ष्यशृङ्गस्त्वानीतो येनोपायेन सोच्यताम् ॥ २० ॥

यह सुनकर राजा दशरथको बड़ी प्रसन्नता हुई । उन्होंने सुमन्त्रसे कहा—‘मुनिकुमार ऋष्यशृङ्गको वहाँ जिस प्रकार और जिस उपायसे बुलाया गया, वह स्पष्टरूपसे बताओ’ ॥ २० ॥

Book: https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana

---

स्रोत: गीताप्रेस, गोरखपुर। पुस्तक खरीदें: https://gitapress.org/product/sri-ramcharitmanas-special-edition

Ramayana.com, वेदव्यास फ़ाउंडेशन। निःशुल्क, विज्ञापन रहित।
