---
title: "बालकाण्ड, Sarga 52"
canonical: "https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana/bala-kanda/sarga-52"
lang: "hi"
---

# बालकाण्ड, Sarga 52

> तं दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबलः ।  
> प्रणतो विनयाद् वीरो वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ १ ॥

‘जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ वसिष्ठका दर्शन करके महाबली वीर विश्वामित्र बड़े प्रसन्न हुए और विनयपूर्वक उन्होंने उनके चरणोंमें प्रणाम किया ॥ १ ॥

> स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ।  
> आसनं चास्य भगवान् वसिष्ठो व्यादिदेश ह ॥ २ ॥

‘तब महात्मा वसिष्ठने कहा—‘राजन् ! तुम्हारा स्वागत है ।’ ऐसा कहकर भगवान् वसिष्ठने उन्हें बैठनेके लिये आसन दिया ॥ २ ॥

> उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते ।  
> यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत् ॥ ३ ॥

‘जब बुद्धिमान् विश्वामित्र आसनपर विराजमान हुए, तब मुनिवर वसिष्ठने उन्हें विधिपूर्वक फल-मूलका उपहार अर्पित किया ॥ ३ ॥

> प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद् राजसत्तमः ।  
> तपोऽग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत ॥ ४ ॥  
> विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तदा ।  
> सर्वत्र कुशलं प्राह वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥ ५ ॥

‘वसिष्ठजीसे वह आतिथ्य-सत्कार ग्रहण करके राजशिरोमणि महातेजस्वी विश्वामित्रने उनके तप, अग्निहोत्र, शिष्यवर्ग और लता-वृक्ष आदिका कुशल-समाचार पूछा । फिर वसिष्ठजीने उन नृपश्रेष्ठसे सबके सकुशल होनेकी बात बतायी ॥४-५॥

> सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपाः ।  
> पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः ॥ ६ ॥

‘फिर जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ ब्रह्मकुमार महातपस्वी वसिष्ठने वहाँ सुखपूर्वक बैठे हुए राजा विश्वामित्रसे इस प्रकार पूछा—॥ ६ ॥

> कच्चित्ते कुशलं राजन् कच्चिद् धर्मेण रञ्जयन् ।  
> प्रजाः पालयसे राजन् राजवृत्तेन धार्मिक ॥ ७ ॥

‘‘राजन् ! तुम सकुशल तो हो न ? धर्मात्मा नरेश ! क्या तुम धर्मपूर्वक प्रजाको प्रसन्न रखते हुए राजोचित रीति-नीतिसे प्रजावर्गका पालन करते हो ? ॥ ७ ॥

> कच्चित्ते सम्भृता भृत्याः कच्चित् तिष्ठन्ति शासने ।  
> कच्चित्ते विजिताः सर्वे रिपवो रिपुसूदन ॥ ८ ॥

‘‘शत्रुसूदन ! क्या तुमने अपने भृत्योंका अच्छी तरह भरण-पोषण किया है ? क्या वे तुम्हारी आज्ञाके अधीन रहते हैं ? क्या तुमने समस्त शत्रुओंपर विजय पा ली है ? ॥ ८ ॥

> कच्चिद् बलेषु कोशेषु मित्रेषु च परंतप ।  
> कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तथानघ ॥ ९ ॥

‘‘शत्रुओंको संताप देनेवाले पुरुषसिंह निष्पाप नरेश ! क्या तुम्हारी सेना, कोश, मित्रवर्ग तथा पुत्र-पौत्र आदि सब सकुशल हैं ?’ ॥ ९ ॥

> सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत् ।  
> विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वितम् ॥ १० ॥

‘तब महातेजस्वी राजा विश्वामित्रने विनयशील महर्षि वसिष्ठको उत्तर दिया—‘हाँ भगवन् ! मेरे यहाँ सर्वत्र कुशल है ?’ ॥ १० ॥

> कृत्वा तौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ताः कथास्तदा ।  
> मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम् ॥ ११ ॥

‘तत्पश्चात् वे दोनों धर्मात्मा पुरुष बड़ी प्रसन्नताके साथ बहुत देरतक परस्पर वार्तालाप करते रहे । उस समय एकका दूसरेके साथ बड़ा प्रेम हो गया ॥ ११ ॥

> ततो वसिष्ठो भगवान् कथान्ते रघुनन्दन ।  
> विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव ॥ १२ ॥

‘रघुनन्दन ! बातचीत करनेके पश्चात् भगवान् वसिष्ठने विश्वामित्रसे हँसते हुए-से इस प्रकार कहा—॥ १२ ॥

> आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल ।  
> तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं सम्प्रतीच्छ मे ॥ १३ ॥

‘‘महाबली नरेश ! तुम्हारा प्रभाव असीम है । मैं तुम्हारा और तुम्हारी इस सेनाका यथायोग्य आतिथ्य-सत्कार करना चाहता हूँ । तुम मेरे इस अनुरोधको स्वीकार करो ॥ १३ ॥

> सत्क्रियां हि भवानेतां प्रतीच्छतु मया कृताम् ।  
> राजंस्त्वमतिथिश्रेष्ठः पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ १४ ॥

‘‘राजन् ! तुम अतिथियोंमें श्रेष्ठ हो, इसलिये यत्नपूर्वक तुम्हारा सत्कार करना मेरा कर्तव्य है । अतः मेरे द्वारा किये गये इस सत्कारको तुम ग्रहण करो’ ॥ १४ ॥

> एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामतिः ।  
> कृतमित्यब्रवीद् राजा पूजावाक्येन मे त्वया ॥ १५ ॥

‘वसिष्ठके ऐसा कहनेपर महाबुद्धिमान् राजा विश्वामित्रने कहा—‘मुने ! आपके सत्कारपूर्ण वचनोंसे ही मेरा पूर्ण सत्कार हो गया ॥ १५ ॥

> फलमूलेन भगवन् विद्यते यत् तवाश्रमे ।  
> पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च ॥ १६ ॥

‘‘भगवन् ! आपके आश्रमपर जो विद्यमान हैं, उन फल-मूल, पाद्य और आचमनीय आदि वस्तुओंसे मेरा भलीभाँति आदर-सत्कार हुआ है । सबसे बढ़कर जो आपका दर्शन हुआ, इसीसे मेरी पूजा हो गयी ॥ १६ ॥

> सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजितः ।  
> नमस्तेऽस्तु गमिष्यामि मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ १७ ॥

‘महाज्ञानी महर्षे ! आप सर्वथा मेरे पूजनीय हैं तो भी आपने मेरा भलीभाँति पूजन किया । आपको नमस्कार है । अब मैं यहाँसे जाऊँगा । आप मैत्रीपूर्ण दृष्टिसे मेरी ओर देखिये’ ॥ १७ ॥

> एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठं पुनरेव हि ।  
> न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुनः पुनरुदारधीः ॥ १८ ॥

‘ऐसा कहते हुए राजा विश्वामित्रसे उदारचेता धर्मात्मा वसिष्ठने निमन्त्रण स्वीकार करनेके लिये बारंबार आग्रह किया ॥ १८ ॥

> बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह ।  
> यथाप्रियं भगवतस्तथास्तु मुनिपुङ्गव ॥ १९ ॥

‘तब गाधिनन्दन विश्वामित्रने उन्हें उत्तर देते हुए कहा—‘बहुत अच्छा । मुझे आपकी आज्ञा स्वीकार है । मुनिप्रवर ! आप मेरे पूज्य हैं । आपकी जैसी रुचि हो—आपको जो प्रिय लगे, वही हो’ ॥ १९ ॥

> एवमुक्तस्तथा तेन वसिष्ठो जपतां वरः ।  
> आजुहाव ततः प्रीतः कल्माषीं धूतकल्मषाम् ॥ २० ॥

‘राजाके ऐसा कहनेपर जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ मुनिवर वसिष्ठ बड़े प्रसन्न हुए । उन्होंने अपनी उस चितकबरी होम-धेनुको बुलाया, जिसके पाप ( अथवा मैल ) धुल गये थे ( वह कामधेनु थी ) ॥ २० ॥

> एह्येहि शबले क्षिप्रं शृणु चापि वचो मम ।  
> सबलस्यास्य राजर्षेः कर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम् ।  
> भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे ॥ २१ ॥

‘( उसे बुलाकर ऋषिने कहा—) ‘शबले ! शीघ्र आओ, आओ और मेरी यह बात सुनो—मैंने सेनासहित इन राजर्षिका महाराजाओंके योग्य उत्तम भोजन आदिके द्वारा आतिथ्य-सत्कार करनेका निश्चय किया है । तुम मेरे इस मनोरथको सफल करो ॥ २१ ॥

> यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम् ।  
> तत् सर्वं कामधुग् दिव्ये अभिवर्ष कृते मम ॥ २२ ॥

‘‘षड्रस भोजनोंमेंसे जिसको जो-जो पसंद हो, उसके लिये वह सब प्रस्तुत कर दो । दिव्य कामधेनो ! आज मेरे कहनेसे इन अतिथियोंके लिये अभीष्ट वस्तुओंकी वर्षा करो ॥ २२ ॥

> रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम् ।  
> अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर ॥ २३ ॥

‘शबले ! सरस पदार्थ, अन्न, पान, लेह्य ( चटनी आदि ) और चोष्य ( चूसनेकी वस्तु ) से युक्त भाँति-भाँतिके अन्नोंकी ढेरी लगा दो । सभी आवश्यक वस्तुओंकी सृष्टि कर दो । शीघ्रता करो—विलम्ब न होने पावे’ ॥ २३ ॥

Book: https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana

---

स्रोत: गीताप्रेस, गोरखपुर। पुस्तक खरीदें: https://gitapress.org/product/sri-ramcharitmanas-special-edition

Ramayana.com, वेदव्यास फ़ाउंडेशन। निःशुल्क, विज्ञापन रहित।
