---
title: "बालकाण्ड, Sarga 36"
canonical: "https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana/bala-kanda/sarga-36"
lang: "hi"
---

# बालकाण्ड, Sarga 36

> उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्नुभौ राघवलक्ष्मणौ ।  
> प्रतिनन्द्य कथां वीरावूचतुर्मुनिपुङ्गवम् ॥ १ ॥

विश्वामित्रजीकी बात समाप्त होनेपर श्रीराम और लक्ष्मण दोनों वीरोंने उनकी कही हुई कथाका अभिनन्दन करके मुनिवर विश्वामित्रसे इस प्रकार कहा--॥ १ ॥

> धर्मयुक्तमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया ।  
> दुहितुः शैलराजस्य ज्येष्ठाया वक्तुमर्हसि ।  
> विस्तरं विस्तरज्ञोऽसि दिव्यमानुषसम्भवम् ॥ २ ॥

‘ब्रह्मन् ! आपने यह बड़ी उत्तम धर्मयुक्त कथा सुनायी । अब आप गिरिराज हिमवानकी ज्येष्ठ पुत्री गङ्गाके दिव्यलोक तथा मनुष्यलोकसे सम्बन्ध होनेका वृत्तान्त विस्तारके साथ सुनाइये; क्योंकि आप विस्तृत वृत्तान्तके ज्ञाता हैं ॥ २ ॥

> त्रीन् पथो हेतुना केन प्लावयेल्लोकपावनी ।  
> कथं गङ्गा त्रिपथगा विश्रुता सरिदुत्तमा ॥ ३ ॥

‘लोकको पवित्र करनेवाली गङ्गा किस कारणसे तीन मार्गोंमें प्रवाहित होती हैं ? सरिताओंमें श्रेष्ठ गङ्गाकी ‘त्रिपथगा’ नामसे प्रसिद्धि क्यों हुई ? ॥ ३ ॥

> त्रिषु लोकेषु धर्मज्ञ कर्मभिः कैः समन्विता ।  
> तथा ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रस्तपोधनः ॥ ४ ॥  
> निखिलेन कथां सर्वामृषिमध्ये न्यवेदयत् ।  
> पुरा राम कृतोद्वाहः शितिकण्ठो महातपाः ॥ ५ ॥  
> दृष्ट्वा च भगवान् देवीं मैथुनायोपचक्रमे ।

‘धर्मज्ञ महर्षे ! तीनों लोकोंमें वे अपनी तीन धाराओंके द्वारा कौन-कौन-से कार्य करती हैं ?’ श्रीरामचन्द्रजीके इस प्रकार पूछनेपर तपोधन विश्वामित्रने मुनिमण्डलीके बीच गङ्गाजीसे सम्बन्ध रखनेवाली सारी बातें पूर्णरूपसे कह सुनायीं--॥ ‘श्रीराम ! पूर्वकालमें महातपस्वी भगवान् नीलकण्ठने उमादेवीके साथ विवाह करके उनको नववधूके रूपमें अपने निकट आयी देख उनके साथ रति-क्रीडा आरम्भ की ॥ ५½ ॥

> तस्य संक्रीडमानस्य महादेवस्य धीमतः ।  
> शितिकण्ठस्य देवस्य दिव्यं वर्षशतं गतम् ॥ ६ ॥

‘परम बुद्धिमान् महान् देवता भगवान् नीलकण्ठके उमादेवीके साथ क्रीडा-विहार करते सौ दिव्य वर्ष बीत गये ॥ ६ ॥

> न चापि तनयो राम तस्यामासीत् परंतप ।  
> सर्वे देवाः समुद्युक्ताः पितामहपुरोगमाः ॥ ७ ॥

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले श्रीराम ! इतने वर्षोंतक विहारके बाद भी महादेवजीके उमादेवीके गर्भसे कोई पुत्र नहीं हुआ । यह देख ब्रह्मा आदि सभी देवता उन्हें रोकनेका उद्योग करने लगे ॥ ७ ॥

> यदिहोत्पद्यते भूतं कस्तत् प्रतिसहिष्यति ।  
> अभिगम्य सुराः सर्वे प्रणिपत्येदमब्रुवन् ॥ ८ ॥

‘उन्होंने सोचा--इतने दीर्घकालके पश्चात् यदि रुद्रके तेजसे उमादेवीके गर्भसे कोई महान् प्राणी प्रकट हो भी जाय तो कौन उसके तेजको सहन करेगा ? यह विचारकर सब देवता भगवान् शिवके पास जा उन्हें प्रणाम करके यों बोले--॥८॥

> देवदेव महादेव लोकस्यास्य हिते रत ।  
> सुराणां प्रणिपातेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ९ ॥

‘‘इस लोकके हितमें तत्पर रहनेवाले देवदेव महादेव ! देवता आपके चरणोंमें मस्तक झुकाते हैं । इससे प्रसन्न होकर आप इन देवताओंपर कृपा करें ॥ ९ ॥

> न लोका धारयिष्यन्ति तव तेजः सुरोत्तम ।  
> ब्राह्मेण तपसा युक्तो देव्या सह तपश्चर ॥ १० ॥

‘‘सुरश्रेष्ठ ! ये लोक आपके तेजको नहीं धारण कर सकेंगे; अतः आप क्रीडासे निवृत्त हो वेदबोधित तपस्यासे युक्त होकर उमादेवीके साथ तप कीजिये ॥ १० ॥

> त्रैलोक्यहितकामार्थं तेजस्तेजसि धारय ।  
> रक्ष सर्वानिमाँल्लोकान् नालोकं कर्तुमर्हसि ॥ ११ ॥  
> देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकमहेश्वरः ।  
> बाढमित्यब्रवीत् सर्वान् पुनश्चेदमुवाच ह ॥ १२ ॥

‘‘तीनों लोकोंके हितकी कामनासे अपने तेज ( वीर्य ) को तेजःस्वरूप अपने आपमें ही धारण कीजिये । इन सब लोकोंकी रक्षा कीजिये । लोकोंका विनाश न कर डालिये’ ॥ ‘देवताओंकी यह बात सुनकर सर्वलोकमहेश्वर शिवने ‘बहुत अच्छा’ कहकर उनका अनुरोध स्वीकार कर लिया; फिर उनसे इस प्रकार कहा--॥ १२ ॥

> धारयिष्याम्यहं तेजस्तेजसैव सहोमया ।  
> त्रिदशाः पृथिवी चैव निर्वाणमधिगच्छतु ॥ १३ ॥

‘‘देवताओ ! उमासहित मैं अर्थात् हम दोनों अपने तेजसे ही तेजको धारण कर लेंगे । पृथ्वी आदि सभी लोकोंके निवासी शान्ति लाभ करें ॥ १३ ॥

> यदिदं क्षुभितं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् ।  
> धारयिष्यति कस्तन्मे ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः ॥ १४ ॥

‘‘किंतु सुरश्रेष्ठगण ! यदि मेरा यह सर्वोत्तम तेज ( वीर्य ) क्षुब्ध होकर अपने स्थानसे स्खलित हो जाय तो उसे कौन धारण करेगा?––यह मुझे बताओ’ ॥ १४ ॥

> एवमुक्तास्ततो देवाः प्रत्यूचुर्वृषभध्वजम् ।  
> यत्तेजः क्षुभितं ह्यद्य तद्धरा धारयिष्यति ॥ १५ ॥

‘उनके ऐसा कहनेपर देवताओंने वृषभध्वज भगवान् शिवसे कहा––‘भगवन् ! आज आपका जो तेज क्षुब्ध होकर गिरेगा, उसे यह पृथ्वीदेवी धारण करेगी’ ॥ १५ ॥

> एवमुक्तः सुरपतिः प्रमुमोच महाबलः ।  
> तेजसा पृथिवी येन व्याप्ता सगिरिकानना ॥ १६ ॥

‘देवताओंका यह कथन सुनकर महाबली देवेश्वर शिवने अपना तेज छोड़ा, जिससे पर्वत और वनोंसहित यह सारी पृथ्वी व्याप्त हो गयी ॥ १६ ॥

> ततो देवाः पुनरिदमूचुश्चापि हुताशनम् ।  
> आविश त्वं महातेजो रौद्रं वायुसमन्वितः ॥ १७ ॥

‘तब देवताओंने अग्निदेवसे कहा––‘अग्ने ! तुम वायुके सहयोगसे भगवान् शिवके इस महान् तेजको अपने भीतर रख लो’ ॥ १७ ॥

> तदग्निना पुनर्व्याप्तं संजातं श्वेतपर्वतम् ।  
> दिव्यं शरवणं चैव पावकादित्यसंनिभम् ॥ १८ ॥  
> यत्र जातो महातेजाः कार्तिकेयोऽग्निसम्भवः ।  
> अथोमां च शिवं चैव देवाः सर्षिगणास्तथा ॥ १९ ॥  
> पूजयामासुरत्यर्थं सुप्रीतमनसस्तदा ।

‘अग्निसे व्याप्त होनेपर वह तेज श्वेत पर्वतके रूपमें परिणत हो गया । साथ ही वहाँ दिव्य सरकंडोंका वन भी प्रकट हुआ, जो अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी प्रतीत होता था ॥ ‘उसी वनमें अग्निजनित महातेजस्वी कार्तिकेयका प्रादुर्भाव हुआ । तदनन्तर ऋषियोंसहित देवताओंने अत्यन्त प्रसन्नचित्त होकर देवी उमा और भगवान् शिवका बड़े भक्तिभावसे पूजन किया ॥ १९½ ॥

> अथ शैलसुता राम त्रिदशानिदमब्रवीत् ॥ २० ॥  
> समन्युरशपत् सर्वान् क्रोधसंरक्तलोचना ।

‘श्रीराम ! इसके बाद गिरिराजनन्दिनी उमाके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये । उन्होंने समस्त देवताओंको रोषपूर्वक शाप दे दिया । वे बोलीं—॥ २०½ ॥

> यस्मान्निवारिता चाहं संगता पुत्रकाम्यया ॥ २१ ॥  
> अपत्यं स्वेषु दारेषु नोत्पादयितुमर्हथ ।  
> अद्यप्रभृति युष्माकमप्रजाः सन्तु पत्नयः ॥ २२ ॥

‘देवताओ ! मैंने पुत्र-प्राप्तिकी इच्छासे पतिके साथ समागम किया था; परंतु तुमने मुझे रोक दिया । अतः अब तुमलोग भी अपनी पत्नियोंसे संतान उत्पन्न करने योग्य नहीं रह जाओगे । आजसे तुम्हारी पत्नियाँ संतानोत्पादन नहीं कर सकेंगी––संतानहीन हो जायँगी’ ॥ २१-२२ ॥

> एवमुक्त्वा सुरान् सर्वाञ्शशाप पृथिवीमपि ।  
> अवने नैकरूपा त्वं बहुभार्या भविष्यसि ॥ २३ ॥

‘सब देवताओंसे ऐसा कहकर उमादेवीने पृथिवीको भी शाप दिया––‘भूमे ! तेरा एक रूप नहीं रह जायगा । तू बहुतोंकी भार्या होगी ॥ २३ ॥

> न च पुत्रकृतां प्रीतिं मत्क्रोधकलुषीकृता ।  
> प्राप्स्यसि त्वं सुदुर्मेधो मम पुत्रमनिच्छती ॥ २४ ॥

‘खोटी बुद्धिवाली पृथ्वी ! तू चाहती थी कि मेरे पुत्र न हो । अतः मेरे क्रोधसे कलुषित होकर तू भी पुत्रजनित सुख या प्रसन्नताका अनुभव न कर सकेगी’ ॥ २४ ॥

> तान् सर्वान् पीडितान् दृष्ट्वा सुरान् सुरपतिस्तदा ।  
> गमनायोपचक्राम दिशं वरुणपालिताम् ॥ २५ ॥

‘उन सब देवताओंको उमादेवीके शापसे पीडित देख देवेश्वर भगवान् शिवने उस समय पश्चिम दिशाकी ओर प्रस्थान कर दिया ॥ २५ ॥

> स गत्वा तप आतिष्ठत् पार्श्वे तस्योत्तरे गिरेः ।  
> हिमवत्प्रभवे शृङ्गे सह देव्या महेश्वरः ॥ २६ ॥

‘वहाँसे जाकर हिमालय पर्वतके उत्तर भागमें उसीके एक शिखरपर उमादेवीके साथ भगवान् महेश्वर तप करने लगे ॥ २६ ॥

> एष ते विस्तरो राम शैलपुत्र्या निवेदितः ।  
> गङ्गायाः प्रभवं चैव शृणु मे सहलक्ष्मण ॥ २७ ॥

‘लक्ष्मणसहित श्रीराम ! यह मैंने तुम्हें गिरिराज हिमवान्की छोटी पुत्री उमादेवीका विस्तृत वृत्तान्त बताया है । अब मुझसे गङ्गाके प्रादुर्भावकी कथा सुनो’ ॥ २७ ॥

Book: https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana

---

स्रोत: गीताप्रेस, गोरखपुर। पुस्तक खरीदें: https://gitapress.org/product/sri-ramcharitmanas-special-edition

Ramayana.com, वेदव्यास फ़ाउंडेशन। निःशुल्क, विज्ञापन रहित।
