---
title: "बालकाण्ड, Sarga 27"
canonical: "https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana/bala-kanda/sarga-27"
lang: "hi"
---

# बालकाण्ड, Sarga 27

> अथ तां रजनीमुष्य विश्वामित्रो महायशाः ।  
> प्रहस्य राघवं वाक्यमुवाच मधुरस्वरम् ॥ १ ॥

ताटकावनमें वह रात बिताकर महायशस्वी विश्वामित्र हँसते हुए मीठे स्वरमें श्रीरामचन्द्रजीसे बोले—॥ १ ॥

> परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।  
> प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यस्त्राणि सर्वशः ॥ २ ॥

‘महायशस्वी राजकुमार ! तुम्हारा कल्याण हो । ताटका-वधके कारण मैं तुमपर बहुत संतुष्ट हूँ; अतः बड़ी प्रसन्नताके साथ तुम्हें सब प्रकारके अस्त्र दे रहा हूँ ॥ २ ॥

> देवासुरगणान् वापि सगन्धर्वोरगान् भुवि ।  
> यैरमित्रान् प्रसह्याजौ वशीकृत्य जयिष्यसि ॥ ३ ॥

‘इनके प्रभावसे तुम अपने शत्रुओंको—चाहे वे देवता, असुर, गन्धर्व अथवा नाग ही क्यों न हों, रणभूमिमें बलपूर्वक अपने अधीन करके उनपर विजय पा जाओगे ॥ ३ ॥

> तानि दिव्यानि भद्रं ते ददाम्यस्त्राणि सर्वशः ।  
> दण्डचक्रं महद् दिव्यं तव दास्यामि राघव ॥ ४ ॥  
> धर्मचक्रं ततो वीर कालचक्रं तथैव च ।  
> विष्णुचक्रं तथात्युग्रमैन्द्रं चक्रं तथैव च ॥ ५ ॥

‘रघुनन्दन ! तुम्हारा कल्याण हो । आज मैं तुम्हें वे सभी दिव्यास्त्र दे रहा हूँ । वीर ! मैं तुमको दिव्य एवं महान् दण्डचक्र, धर्मचक्र, कालचक्र, विष्णुचक्र तथा अत्यन्त भयंकर ऐन्द्र चक्र दूँगा ॥ ४-५ ॥

> वज्रमस्त्रं नरश्रेष्ठ शैवं शूलवरं तथा ।  
> अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव ऐषीकमपि राघव ॥ ६ ॥  
> ददामि ते महाबाहो ब्राह्ममस्त्रमनुत्तमम् ।

‘नरश्रेष्ठ ! राघव ! इन्द्रका वज्रास्त्र, शिवका श्रेष्ठ त्रिशूल तथा ब्रह्माजीका ब्रह्मशिरनामक अस्त्र भी दूँगा । महाबाहो ! साथ ही तुम्हें ऐषीकास्त्र तथा परम उत्तम ब्रह्मास्त्र भी प्रदान करता हूँ ॥ ६½ ॥

> गदे द्वे चैव काकुत्स्थ मोदकीशिखरी शुभे ॥ ७ ॥  
> प्रदीप्ते नरशार्दूल प्रयच्छामि नृपात्मज ।  
> धर्मपाशमहं राम कालपाशं तथैव च ॥ ८ ॥  
> वारुणं पाशमस्त्रं च ददाम्यहमनुत्तमम् ।

‘ककुत्स्थकुलभूषण ! इनके सिवा दो अत्यन्त उज्ज्वल और सुन्दर गदाएँ, जिनके नाम मोदकी और शिखरी हैं, मैं तुम्हें अर्पण करता हूँ । पुरुषसिंह राजकुमार राम ! धर्मपाश, कालपाश और वरुणपाश भी बड़े उत्तम अस्त्र हैं । इन्हें भी आज तुम्हें अर्पित करता हूँ ॥ ७-८½ ॥

> अशनी द्वे प्रयच्छामि शुष्कार्द्रे रघुनन्दन ॥ ९ ॥  
> ददामि चास्त्रं पैनाकमस्त्रं नारायणं तथा ।

‘रघुनन्दन ! सूखी और गीली दो प्रकारकी अशनि तथा पिनाक एवं नारायणास्त्र भी तुम्हें दे रहा हूँ ॥ ९½ ॥

> आग्नेयमस्त्रं दयितं शिखरं नाम नामतः ॥ १० ॥  
> वायव्यं प्रथमं नाम ददामि तव चानघ ।

‘अग्निका प्रिय आग्नेय-अस्त्र, जो शिखरास्त्रके नामसे भी प्रसिद्ध है, तुम्हें अर्पण करता हूँ । अनघ ! अस्त्रोंमें प्रधान जो वायव्यास्त्र है, वह भी तुम्हें दे रहा हूँ ॥ १०½ ॥

> अस्त्रं हयशिरो नाम क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ॥ ११ ॥  
> शक्तिद्वयं च काकुत्स्थ ददामि तव राघव ।

‘ककुत्स्थकुलभूषण राघव ! हयशिरा नामक अस्त्र, क्रौञ्च-अस्त्र तथा दो शक्तियोंको भी तुम्हें देता हूँ ॥ ११½ ॥

> कङ्कालं मुसलं घोरं कापालमथ किङ्किणीम् ॥ १२ ॥  
> वधार्थं रक्षसां यानि ददाम्येतानि सर्वशः ।  
> वैद्याधरं महास्त्रं च नन्दनं नाम नामतः ॥ १३ ॥  
> असिरत्नं महाबाहो ददामि नृवरात्मज ।  
> गान्धर्वमस्त्रं दयितं मोहनं नाम नामतः ॥ १४ ॥  
> प्रस्वापनं प्रशमनं दद्मि सौम्यं च राघव ।

‘कङ्काल, घोर मूसल, कपाल तथा किङ्किणी आदि सब अस्त्र, जो राक्षसोंके वधमें उपयोगी होते हैं, तुम्हें दे रहा हूँ । ‘महाबाहु राजकुमार ! नन्दन नामसे प्रसिद्ध विद्याधरोंका महान् अस्त्र तथा उत्तम खड्ग भी तुम्हें अर्पित करता हूँ ॥ ‘रघुनन्दन ! गन्धर्वोंका प्रिय सम्मोहन नामक अस्त्र, प्रस्वापन, प्रशमन तथा सौम्य अस्त्र भी देता हूँ ॥ १४½ ॥

> वर्षणं शोषणं चैव संतापनविलापने ॥ १५ ॥  
> मादनं चैव दुर्धर्षं कन्दर्पदयितं तथा ।  
> गान्धर्वमस्त्रं दयितं मानवं नाम नामतः ॥ १६ ॥  
> पैशाचमस्त्रं दयितं मोहनं नाम नामतः ।  
> प्रतीच्छ नरशार्दूल राजपुत्र महायशः ॥ १७ ॥

‘महायशस्वी पुरुषसिंह राजकुमार ! वर्षण, शोषण, संतापन, विलापन तथा कामदेवका प्रिय दुर्जय अस्त्र मादन, गन्धर्वोंका प्रिय मानवास्त्र तथा पिशाचोंका प्रिय मोहनास्त्र भी मुझसे ग्रहण करो ॥ १५–१७ ॥

> तामसं नरशार्दूल सौमनं च महाबलम् ।  
> संवर्तं चैव दुर्धर्षं मौसलं च नृपात्मज ॥ १८ ॥  
> सत्यमस्त्रं महाबाहो तथा मायामयं परम् ।  
> सौरं तेजःप्रभं नाम परतेजोऽपकर्षणम् ॥ १९ ॥

‘नरश्रेष्ठ राजपुत्र महाबाहु राम ! तामस, महाबली सौमन, संवर्त, दुर्जय, मौसल, सत्य और मायामय उत्तम अस्त्र भी तुम्हें अर्पण करता हूँ। सूर्यदेवताका तेजःप्रभ नामक अस्त्र, जो शत्रुके तेजका नाश करनेवाला है, तुम्हें अर्पित करता हूँ ॥ १८-१९ ॥

> सोमास्त्रं शिशिरं नाम त्वाष्ट्रमस्त्रं सुदारुणम् ।  
> दारुणं च भगस्यापि शीतेषुमथ मानवम् ॥ २० ॥

‘सोम देवताका शिशिर नामक अस्त्र, त्वष्टा (विश्वकर्मा) का अत्यन्त दारुण अस्त्र, भगदेवताका भी भयंकर अस्त्र तथा मनुका शीतेषु नामक अस्त्र भी तुम्हें देता हूँ ॥ २० ॥

> एतान् राम महाबाहो कामरूपान् महाबलान् ।  
> गृहाण परमोदारान् क्षिप्रमेव नृपात्मज ॥ २१ ॥

‘महाबाहु राजकुमार श्रीराम ! ये सभी अस्त्र इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले, महान् बलसे सम्पन्न तथा परम उदार हैं । तुम शीघ्र ही इन्हें ग्रहण करो’ ॥ २१ ॥

> स्थितस्तु प्राङ्मुखो भूत्वा शुचिर्मुनिवरस्तदा ।  
> ददौ रामाय सुप्रीतो मन्त्रग्राममनुत्तमम् ॥ २२ ॥

ऐसा कहकर मुनिवर विश्वामित्रजी उस समय स्नान आदिसे शुद्ध हो पूर्वाभिमुख होकर बैठ गये और अत्यन्त प्रसन्नताके साथ उन्होंने श्रीरामचन्द्रजीको उन सभी उत्तम अस्त्रोंका उपदेश दिया ॥ २२ ॥

> सर्वसंग्रहणं येषां दैवतैरपि दुर्लभम् ।  
> तान्यस्त्राणि तदा विप्रो राघवाय न्यवेदयत् ॥ २३ ॥

जिन अस्त्रोंका पूर्णरूपसे संग्रह करना देवताओंके लिये भी दुर्लभ है, उन सबको विप्रवर विश्वामित्रजीने श्रीरामचन्द्रजीको समर्पित कर दिया ॥ २३ ॥

> जपतस्तु मुनेस्तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ।  
> उपतस्थुर्महार्हाणि सर्वाण्यस्त्राणि राघवम् ॥ २४ ॥  
> ऊचुश्च मुदिता रामं सर्वे प्राञ्जलयस्तदा ।  
> इमे च परमोदार किंकरास्तव राघव ॥ २५ ॥  
> यद्यदिच्छसि भद्रं ते तत्सर्वं करवाम वै ।

बुद्धिमान् विश्वामित्रजीने ज्यों ही जप आरम्भ किया, त्यों ही वे सभी परम पूज्य दिव्यास्त्र स्वतः आकर श्रीरघुनाथजीके पास उपस्थित हो गये और अत्यन्त हर्षमें भरकर उस समय श्रीरामचन्द्रजीसे हाथ जोड़कर कहने लगे—‘परम उदार रघुनन्दन ! आपका कल्याण हो । हम सब आपके किङ्कर हैं । आप हमसे जो-जो सेवा लेना चाहेंगे, वह सब हम करनेको तैयार रहेंगे’ ॥ २४-२५½ ॥

> ततो रामः प्रसन्नात्मा तैरित्युक्तो महाबलैः ॥ २६ ॥  
> प्रतिगृह्य च काकुत्स्थः समालभ्य च पाणिना ।  
> मानसा मे भविष्यध्वमिति तान्यभ्यचोदयत् ॥ २७ ॥

उन महान् प्रभावशाली अस्त्रोंके इस प्रकार कहनेपर श्रीरामचन्द्रजी मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुए और उन्हें ग्रहण करनेके पश्चात् हाथसे उनका स्पर्श करके बोले—‘आप सब मेरे मनमें निवास करें’ ॥ २६-२७ ॥

> ततः प्रीतमना रामो विश्वामित्रं महामुनिम् ।  
> अभिवाद्य महातेजा गमनायोपचक्रमे ॥ २८ ॥

तदनन्तर महातेजस्वी श्रीरामने प्रसन्नचित्त होकर महामुनि विश्वामित्रको प्रणाम किया और आगेकी यात्रा आरम्भ की ॥

Book: https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana

---

स्रोत: गीताप्रेस, गोरखपुर। पुस्तक खरीदें: https://gitapress.org/product/sri-ramcharitmanas-special-edition

Ramayana.com, वेदव्यास फ़ाउंडेशन। निःशुल्क, विज्ञापन रहित।
