---
title: "अयोध्याकाण्ड, Sarga 113"
canonical: "https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana/ayodhya-kanda/sarga-113"
lang: "hi"
---

# अयोध्याकाण्ड, Sarga 113

> ततः शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा।  
> आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नसहितस्तदा ॥ १ ॥

तदनन्तर श्रीरामचन्द्रजीकी दोनों चरणपादुकाओंको अपने मस्तकपर रखकर भरत शत्रुघ्नके साथ प्रसन्नतापूर्वक रथपर बैठे ॥ १ ॥

> वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः।  
> अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ॥ २ ॥

वसिष्ठ, वामदेव तथा दृढ़तापूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाले जाबालि आदि सब मन्त्री, जो उत्तम मन्त्रणा देनेके कारण सम्मानित थे, आगे-आगे चले ॥ २ ॥

> मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा।  
> प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ॥ ३ ॥

वे सब लोग चित्रकूट नामक महान् पर्वतकी परिक्रमा करते हुए परम रमणीय मन्दाकिनी नदीको पार करके पूर्वदिशाकी ओर प्रस्थित हुए ॥ ३ ॥

> पश्यन् धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च।  
> प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ॥ ४ ॥

उस समय भरत अपनी सेनाके साथ सहस्रों प्रकारके रमणीय धातुओंको देखते हुए चित्रकूटके किनारेसे होकर निकले ॥ ४ ॥

> अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा ।  
> आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः ॥ ५ ॥

चित्रकूटसे थोड़ी ही दूर जानेपर भरतने वह आश्रम देखा, जहाँ मुनिवर भरद्वाजजी निवास करते थे* ॥ ५ ॥

> स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य वीर्यवान् ।  
> अवतीर्य रथात् पादौ ववन्दे कुलनन्दनः ॥ ६ ॥

अपने कुलको आनन्दित करनेवाले पराक्रमी भरत महर्षि भरद्वाजके उस आश्रमपर पहुँचकर रथसे उतर पड़े और उन्होंने मुनिके चरणोंमें प्रणाम किया ॥ ६ ॥

> ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् ।  
> अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ॥ ७ ॥

उनके आनेसे महर्षि भरद्वाजको बड़ी प्रसन्नता हुई और उन्होंने भरतसे पूछा—‘तात ! क्या तुम्हारा कार्य सम्पन्न हुआ ? क्या श्रीरामचन्द्रजीसे भेंट हुई ?’ ॥ ७ ॥

> एवमुक्तः स तु ततो भरद्वाजेन धीमता ।  
> प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः ॥ ८ ॥

बुद्धिमान् भरद्वाजजीके इस प्रकार पूछनेपर धर्मवत्सल भरतने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया—॥ ८ ॥

> स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः ।  
> राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९ ॥

‘मुने ! भगवान् श्रीराम अपने पराक्रमपर दृढ़ रहनेवाले हैं । मैंने उनसे बहुत प्रार्थना की । गुरुजीने भी अनुरोध किया । तब उन्होंने अत्यन्त प्रसन्न होकर गुरुदेव वसिष्ठजीसे इस प्रकार कहा—॥ ९ ॥

> पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः ।  
> चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम ॥ १० ॥

‘मैं चौदह वर्षोंतक वनमें रहूँ, इसके लिये मेरे पिताजीने जो प्रतिज्ञा कर ली थी, उनकी उस प्रतिज्ञाका ही मैं यथार्थरूपसे पालन करूँगा’ ॥ १० ॥

> एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।  
> वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥ ११ ॥

‘उनके ऐसा कहनेपर बातके मर्मको समझनेवाले महाज्ञानी वसिष्ठजीने बातचीत करनेमें कुशल श्रीरघुनाथजीसे यह महत्त्वपूर्ण बात कही—॥ ११ ॥

> एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते ।  
> अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरो भव ॥ १२ ॥

‘महाप्राज्ञ ! तुम प्रसन्नतापूर्वक ये स्वर्णभूषित पादुकाएँ अपने प्रतिनिधिके रूपमें भरतको दे दो और इन्हींके द्वारा अयोध्याके योगक्षेमका निर्वाह करो’ ॥ १२ ॥

> एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः ।  
> पादुके हेमविकृते मम राज्याय ते ददौ ॥ १३ ॥

‘गुरु वसिष्ठजीके ऐसा कहनेपर पूर्वाभिमुख खड़े हुए श्रीरघुनाथजीने अयोध्याके राज्यका संचालन करनेके लिये ये दोनों स्वर्णभूषित पादुकाएँ मुझे दे दीं ॥ १३ ॥

> निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना ।  
> अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥ १४ ॥

‘तत्पश्चात् मैं महात्मा श्रीरामकी आज्ञा पाकर लौट आया हूँ और उनकी इन मङ्गलमयी चरणपादुकाओंको लेकर अयोध्याको ही जा रहा हूँ’ ॥ १४ ॥

> पतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।  
> भरद्वाजः शुभतरं मुनिर्वाक्यमुदाहरत् ॥ १५ ॥

महात्मा भरतका यह शुभ वचन सुनकर भरद्वाज मुनिने यह परम मङ्गलमय बात कही—॥ १५ ॥

> नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तविदां वरे ।  
> यदार्ये त्वयि तिष्ठेत्तु निम्नोत्सृष्टमिवोदकम् ॥ १६ ॥

‘भरत ! तुम मनुष्योंमें सिंहके समान वीर तथा शील और सदाचारके ज्ञाताओंमें श्रेष्ठ हो । जैसे जल नीची भूमि-वाले जलाशयमें सब ओरसे बहकर चला आता है, उसी प्रकार तुममें सारे श्रेष्ठ गुण स्थित हों—यह कोई आश्चर्यकी बात नहीं है ॥ १६ ॥

> अनृणः स महाबाहुः पिता दशरथस्तव ।  
> यस्य त्वमीदृशः पुत्रो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥ १७ ॥  
> तमृषिं तु महाप्राज्ञमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः ।  
> आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च ॥ १८ ॥

‘तुम्हारे पिता महाबाहु राजा दशरथ सब प्रकारसे उऋण हो गये, जिनके तुम-जैसा धर्मप्रेमी एवं धर्मात्मा पुत्र है’ ॥ उन महाज्ञानी महर्षिके ऐसा कहनेपर भरतने हाथ जोड़कर उनके चरणोंका स्पर्श किया; फिर वे उनसे जानेकी आज्ञा लेनेको उद्यत हुए ॥ १८ ॥

> ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः ।  
> भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥ १९ ॥

तदनन्तर श्रीमान् भरत बारंबार भरद्वाज मुनिकी परिक्रमा करके मन्त्रियोंसहित अयोध्याकी ओर चल दिये ॥ १९ ॥

> यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः ।  
> पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ॥ २० ॥  
> ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् ।  
> ददृशुस्तां पुनः सर्वे गङ्गां शिवजलां नदीम् ॥ २१ ॥

फिर वह विस्तृत सेना रथों, छकड़ों, घोड़ों और हाथियोंके साथ भरतका अनुसरण करती हुई अयोध्याको लौटी ॥ तत्पश्चात् आगे जाकर उन सब लोगोंने तरंग-मालाओंसे सुशोभित दिव्य नदी यमुनाको पार करके पुनः शुभसलिला गङ्गाजीका दर्शन किया ॥ २१ ॥

> तां रम्यजलसम्पूर्णां संतीर्य सहबान्धवः ।  
> शृङ्गवेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः ॥ २२ ॥

फिर बन्धु-बान्धवों और सैनिकोंके साथ मनोहर जलसे भरी हुई गङ्गाके भी पार होकर वे परम रमणीय शृङ्गवेरपुरमें जा पहुँचे ॥ २२ ॥

> शृङ्गवेरपुराद् भूय अयोध्यां संददर्श ह ।  
> अयोध्यां तु तदा दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम् ।२३।  
> भरतो दुःखसंतप्तः सारथिं चेदमब्रवीत् ।

शृङ्गवेरपुरसे प्रस्थान करनेपर उन्हें पुनः अयोध्यापुरीका दर्शन हुआ, जो उस समय पिता और भाई दोनोंसे विहीन थी । उसे देखकर भरतने दुःखसे संतप्त हो सारथिसे इस प्रकार कहा—॥ २३½ ॥

> सारथे पश्य विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते ॥ २४ ॥  
> निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वना ॥ २५ ॥

‘सारथि सुमन्त्रजी ! देखिये, अयोध्याकी सारी शोभा नष्ट हो गयी है; अतः यह पहलेकी भाँति प्रकाशित नहीं होती है । इसका वह सुन्दर रूप, वह आनन्द जाता रहा । इस समय यह अत्यन्त दीन और नीरव हो रही है’ ॥ २४-२५ ॥

Book: https://ramayana.com/hi/valmiki-ramayana

---

स्रोत: गीताप्रेस, गोरखपुर। पुस्तक खरीदें: https://gitapress.org/product/sri-ramcharitmanas-special-edition

Ramayana.com, वेदव्यास फ़ाउंडेशन। निःशुल्क, विज्ञापन रहित।
